Sáng ngày 27/3/2026 (ngày 9/2 Bính Ngọ) xã Kim Bảng đã long trọng tổ chức khai mạc lễ hội Đền Bạch Mã năm 2026 với các nghi lễ truyền thống và nhiều hoạt động phần hội hấp dẫn, thu hút người dân và du khách.

Toàn cảnh các hoạt động tại lễ hội

          Đền Bạch Mã được đánh giá là một trong 4 ngôi đền đẹp và linh thiêng nhất xứ Nghệ (nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng). Đền Bạch Mã được lập để thờ danh tướng Phan Đà, người thôn Chi Linh xã Võ Lỉệt huyện Thanh Chương (trước đây). Bạch Mã là gọi theo tên con ngựa trắng mà tướng Phan Đà thường cưỡi khi ra trận.

          Sử cũ, đền phả và truyền thuyết cho biết: Thời trẻ, Phan Đà là cậu bé thông minh, tuấn tú có tài võ nghệ được nhân dân tin yêu, bạn bè mến phục. Năm 1418, khi Bình Định Vương Lê Lợi về tại Nghệ An, Phan Đà đã đưa tòan bộ nghĩa quân của mình gia nhập vào nghĩa quân của Lê Lợi và lập được nhiều công lớn và hy sinh trong một trận chiến khi mới 24 tuổi. Đánh giá công lao của ông, sau này khi lên ngôi vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) đã truy phong cho ông là “Đô Thiên Đại Đế Bạch Mã Thượng Đẳng Phúc Thần” cho lập đề thờ và liệt vào hàng “Điển lễ Quốc tế”, nghĩa là tế lễ theo nghi thức nhà nước do quan triều đình làm chủ tế. Về sau, các triều đại phong kiến đã tiếp tục sắc phong hơn 100 đạo sắc và gia phong là Thượng Thượng Thượng Đẳng tối linh tôn thần.

          Từ xa xưa, Đền Bạch Mã nổi tiếng linh thiêng, người xe qua đây, kể cả quan lại cũng phải dừng lại cất mũ nón vái lạy. Thần Đền cũng đã giúp người dân Võ Liệt nói riêng và người dân trong vùng vượt qua nhiều trận thiên tai, giặc giã. Ở đây vẫn còn truyền tụng câu chuyện vào dịp giỗ thần Đền (13/6 âl) là sẽ có mưa dù có thể trước và sau đó trời vẫn nắng nóng.

          Đền Bạch Mã cũng là nơi ghi dấu ấn nhiều sự kiện lịch sử quan trọng gắn với các sự kiện chinh phục phương Nam của nhiều triều đại phong kiến, nhiều bậc vua chúa đã từng đến dâng hương và lưu trú tại đền. Có câu chuyện kể rằng trong một lần chinh phạt phương Nam khi vào đến Nghệ An, đêm nằm mơ, vua Lê Thái Tông thấy có một võ tướng cưỡi một con ngựa trắng đến phủ phục dưới chân và nói; nhà thần ở gần sông, cảnh vật hữu tình, dân gian thuần hậu mời thánh thượng ghé qua. Tỉnh dây vua cho gọi các quan văn võ cùng đi và gọi thêm các quan tại địa phương đến hỏi thì được biết thần đền Bạch Mã đến báo mộng và vua đã đến ngủ lại đền. Sau khi chinh chiến phương Nam thắng lợi trên đường trở về đức vua quay lại đền bái tạ và cho nâng cấp tu bổ lại đền... Trong cao trào cách mạng 1930-1931, Đền Bạch Mã được sử dụng để tổ chức các hoạt động bí mật của tổ chức Nông hội xã Võ Liệt. Năm 1945, Nhân dân tổng Võ Liệt đã tập trung tại đền trước lúc đến huyện đường lật đổ chính quyền thực dân phong kiến và rất nhiều sự kiện quan trọng khác.

          Với các giá trị lịch sử và văn hóa to lớn đền đã được xếp hạng “di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật” cấp Quốc gia từ năm 1994. Từ năm 2000, ngành VH,TT&DL tỉnh và huyện Thanh Chương đã khôi phục lễ hội, tổ chức vào các ngày 9, 10/2 âm lịch hàng năm và đầu tư nhiều tỷ đồng để trùng tu nâng cấp, mở rộng khuôn viên, mua sắm nhiều đồ tế khí. Với các giá trị văn hóa đặc sắc tiêu biểu, năm 2019, Lễ hội Đền Bạch Mã đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là “di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”.

Đại diện UBND xã Kim Bảng đánh trống khai hội lễ hội đền Bạch Mã

          Lễ hội Đền Bạch Mã năm 2026 được tổ chức với 2 phần chính là phần hội và phần lễ. Phần lễ với các nghi lễ truyền thống trang nghiêm, đậm đà bản sắc dân tộc gồm: lễ khai quang; lễ dâng hương tại phần mộ Tướng Phan Đà; lễ rước thần từ Đền về Phủ Ngoại nơi thờ cha mẹ người; lễ yết cáo được tổ chức vào các ngày 8,9/2; lễ tế thần, lễ tạ tổ chức vào ngày 10/2.

          Phần hội với nhiều hoạt động đặc sắc, đậm đà bản sắc dân tộc được tổ chức liên tục trong 2 ngày 9,10/2, gồm: hội thơ, giải bóng chuyền nam và các trò chơi dân gian như: cờ thẻ, vật cù, đập niêu, đi cà kheo, chọi gà…Theo đó, vào sáng ngày 27/3 tức 09/2 âm lịch, Ban tổ chức đã khai mạc phần hội thu hút đông đảo khán giả đến xem và cổ vũ. Trong đó để lại nhiều ấn tượng nhất là các môn bóng chuyền và vật cù. Năm nay, giải bóng chuyền nam tại lễ hội Đền Bạch Mã có 4 đội đại diện cho các đơn vị Bộ đội Biên phòng - hải quan Cửa khẩu Thanh Thủy, trại giam số 6 Bộ Công an và một số đơn vị trên địa bàn, mỗi đội được BTC cho phép 3 cầu thủ ở bên ngoài vào thi đấu thu hút được nhiều cầu thủ cấp tỉnh và quốc gia nên chất lượng các trận đấu đều được nâng lên.

Gay cấn những pha tranh cướp cù tại lễ hội

          Môn vật cù có trên 50 cù thủ đến từ 4 đội. với thể thức thi đấu trên bãi cát ở hai đầu sân, mỗi bên đào một hố sâu rộng 50cm x 50cm, phía trên cắm 1 lá cờ hội. Quả cù tròn được làm bằng gốc chuối. Mỗi trận, mỗi đội có 7 người tham gia tranh cù, vật cù. Các đội làm sao đưa được quả cù vào hố của phe đối phương mà không được ôm, vật đối phương. đội nào đưa được cù vào gôn nhiều hơn đội đó sẽ thắng. Mỗi trận diễn ra trong 15 phút. Mỗi trận cù thực sự là một cuộc đấu trí, đấu sức mạnh và phô diễn sự khéo léo, đoàn kết của người chơi. Đây là một trò chơi dân gian hấp dẫn và độc đáo, được công nhận là chỉ còn duy trì trong lễ hội đền Bạch Mã.

Một pha bóng chuyền đẹp mắt tại lễ hội

Nhiều người thích thú với môn chọi gà

           Ngoài các môn bóng chuyền nam và vật cù lễ hội cũng thu hút Nhân dân và du khách bằng các trò chơi dân gian khác như: đánh cờ thẻ, đập niêu, đi cà kheo… làm tăng thêm sự phong phú của lễ hội.

Hàng ngàn người dân và du khách tham gia lễ rước thần từ đền về Phủ Ngoại

          Chiều ngày 27/3 (tức 09/2) Ban tổ chức đã thực hiện nghi lễ rước thần từ đền về Phủ Ngoại là nơi thờ cha mẹ tướng quân Phan Đà. Lễ rước với nghi lễ trang trọng thu hút sự tham gia của hàng ngàn người. Trên đường đám rước đi qua các thôn xóm đều tổ chức lễ đón và bái tạ rất trang nghiêm. Sau khi đến nơi và làm lễ bái tạ tại Phủ Ngoại, thần đền lại được rước về đền đề làm lễ yết cáo.

Trang trọng lễ tế thần tại Đền Bạch Mã

          Nhằm tạo nên sự phong phú, hiệu quả trong khuôn khổ chương trình lễ hội, UBND xã Kim Bảng đã tổ chức gian trưng bày và giới thiệu sản phẩm OCOP, đặc trưng của xã miền núi biên giới; trưng bày gian hàng chuyển đổi số; phối hợp với Chi hội VHNT Thanh Chương tổ chức hội thơ thu hút hàng ngàn lượt người đến xem, tham gia, mua bán tạo nên không khí náo nức cho lễ hội.

           Lễ hội Đền Bạch Mã là một trong những lễ hội cổ nhất xứ Nghệ, hình thành nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa dân tộc, góp phần đáp ứng nhu cầu văn hoá tâm linh của Nhân dân, giáo dục truyền thống “uống nước, nhớ nguồn” và ghi nhớ công lao của vị tướng Phan Đà cùng những người đã có công lao với dân với nước, là sợi dây gắn kết giữa quá khứ, hiện tại với tương lai, làm cho dòng chảy truyền thống văn hóa được hiện hữu, lưu giữ và lan tỏa, trở thành một điểm nhấn trong mùa lễ hội đầu mùa xuân mới./.

                                                                                      ĐH