Di sản Xô viết Nghệ Tĩnh là một trong những giá trị tinh thần quý báu của lịch sử cách mạng Việt Nam - biểu tượng của ý chí quật cường, sức mạnh đoàn kết và khát vọng độc lập của Nhân dân hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, công tác trưng bày tại Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh vẫn mang tính truyền thống, thiên về trưng bày tĩnh, chú trọng tư liệu và hiện vật nhưng hạn chế về tính tương tác, cảm xúc và khả năng tiếp cận công chúng trẻ. Trong thời đại số, khi cách tiếp cận văn hóa của công chúng - đặc biệt là giới trẻ, đã thay đổi nhanh chóng, việc bảo tồn di sản nếu chỉ dừng lại ở trưng bày tĩnh, thuyết minh một chiều sẽ khó tạo được sự lan tỏa đối với khách tham quan.

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An và ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch dự lễ khánh thành Nhà trưng bày Xô viết Nghệ Tĩnh

Trước yêu cầu đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An đã quyết định thực hiện cuộc đổi mới toàn diện trong trưng bày tại Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh, từ cách tổ chức không gian, phương pháp diễn giải, công nghệ hỗ trợ đến cách khai thác cảm xúc và tương tác của người xem. Sự chuyển mình này được xem là dấu mốc quan trọng, đưa di sản Xô viết từ vị thế “ký ức được lưu giữ” trở thành “ký ức được sống lại và chia sẻ”.

 Trưng bày mới - khi lịch sử bước ra khỏi tủ kính

Với mong muốn: “Sau khi đi hết nhà trưng bày, người xem có thể quên hết những chi tiết nhỏ nhưng lưu lại tinh thần chung của cao trào. Cảm xúc họ mang về không phải là bi thương, đau đớn, mà là niềm tự hào về truyền thống cách mạng của quê hương, tự hào vì là con cháu của những người đã làm nên cuộc cách mạng này”, nhà thiết kế Lê Thế Minh (một chuyên gia tâm huyết với Bảo tàng học) đã dày công nghiên cứu ra ý tưởng trưng bày mới mang tính hiện đại, sáng tạo nhưng vẫn toát lên tinh thần lịch sử, đảm bảo tính thẩm mỹ và phù hợp với cá tính giới trẻ hiện nay.

Nhằm khắc phục những hạn chế của hệ thống trưng bày cũ và phát huy tối đa giá trị di sản Xô viết Nghệ Tĩnh, Bảo tàng đã được triển khai đổi mới trưng bày với ba định hướng:

1. Bảo tồn giá trị cốt lõi - đổi mới phương pháp trưng bày.

2. Lấy hiện vật làm trung tâm, lấy công chúng làm chủ thể trải nghiệm.

3. Tăng cường công nghệ và cảm xúc trong diễn giải lịch sử.

Với những định hướng cụ thể trên, diện tích các phòng trưng bày mặc dù không thay đổi nhưng không gian trưng bày đã được mở rộng bằng thiết kế khéo léo, ấn tượng từ những mảng trưng bày không quá tích hợp nhiều nội dung, đến hệ thống tủ bục nhỏ gọn. Nội dung trưng bày mới vẫn dựa trên những cốt lõi cơ bản của sự kiện nhưng được chia thành các chủ đề gần gũi, dễ tiếp cận, dễ nhớ và khá ấn tượng. Các chủ đề trưng bày như “Xiềng xích”, “Giải phóng”, “Ngọn lửa cách mạng”,… được thể hiện đã gợi cảm xúc tự hào, thiêng liêng về phong trào cách mạng 1930 - 1931.

Bức tường cong khắc họa chân dung 77 chiến sĩ Xô viết Nghệ Tĩnh - những người nông dân, công nhân bình dị đã cùng nhau dựng nên bức tường thành của chính quyền cách mạng. Ảnh: Bách Nguyễn

Ngay khi bước vào Bảo tàng, du khách bị cuốn hút bởi bức tường cong khắc họa chân dung 77 chiến sĩ Xô viết Nghệ Tĩnh - những người nông dân, công nhân bình dị đã cùng nhau dựng nên bức tường thành của chính quyền cách mạng. Ở đó, không phân biệt địa vị hay xuất thân, họ đứng cạnh nhau trong sự tôn vinh trang trọng như một biểu tượng của sức mạnh Nhân dân. Cấu trúc tường cong tạo cảm giác không gian như dài hơn và mở ra trong cảm xúc người xem một cánh cửa đón nhận các lớp nội dung kế tiếp. Đây là một ý tưởng khá độc đáo của nhà thiết kế, tạo ra trải nghiệm thị giác mới lạ cho du khách tham quan.

Bên cạnh đó, những hình tượng văn hóa quen thuộc của làng quê Nghệ Tĩnh như mái đình, cây tre, trống Xô viết cũng được thể hiện khéo léo từ hàng trăm viên gốm nhỏ ghép lại dưới bức tường cong, tạo nên không gian vừa truyền thống, vừa đậm chất biểu tượng, góp phần tạo nên ấn tượng đặc biệt cho khách tham quan ngay từ Phòng Long trọng.

Cấu trúc không gian các phòng trưng bày được thiết kế với dụng ý sâu sắc: từ gam màu trầm tối của “xiềng xích” sang gam đỏ rực của “giải phóng”, rồi ánh sáng dần lan tỏa ở phần trưng bày cuối - nơi ánh sáng của chủ nghĩa Mác soi rọi niềm tin vào tương lai cách mạng. Lấy cảm hứng từ bức tranh Xô viết Nghệ Tĩnh của các họa sĩ của Hội Mỹ thuật Việt Nam , nhà thiết kế đã đã chọn tone màu đỏ và vàng làm chủ đạo trong trưng bày.

Các khẩu hiệu của phong trào XVNT được sắp xếp đầy nghệ thuật và ấn tượng

Nội thất được trưng bày sinh động, với nhiều ngôn ngữ hình tượng. Chủ đề thứ nhất ở phòng 2 và 3 mang hình tượng “Xiềng xích”, chủ đề từ phòng 4 đến phòng 8 là hình tượng “Giải phóng” nó không chỉ miêu tả các sự kiện của phong trào Xô viết mà còn thể hiện sự giải phóng trong tư tưởng của khối quần chúng công - nông dưới sự lãnh đạo của Đảng. Phần cuối của chủ đề 2 (phòng 8) và ở chủ đề 3 (phòng 9 và 10) thể hiện ánh sáng của chủ nghĩa Mác đã thấm nhuần trong khối quần chúng Nhân dân.

Toàn bộ bố cục trưng bày của nhà triển lãm được sắp đặt như một bản giao hưởng bằng màu sắc và hình ảnh. Ở các phòng 2 và 3 là sự hoà sắc với nhịp độ chậm và buồn, tăng dần lên từ phòng 4 sang 5 và cao tràoở phòng 6. Ở phòng 7 và 8, nhịp độ giảm dần và mang tính dư âm ở phòng 9 và 10.

Với mỗi biểu tượng, không gian trưng bày lại được thiết kế theo một ý tưởng riêng, phù hợp và ấn tượng, tạo cảm xúc cho người xem. Như với biểu tượng “Gông xiềng đế quốc”, từ phòng 2, gian phòng được thiết kế với gam màu tối, hình ảnh những dây thép gai chăng trên trần nhà tượng trưng cho nhà tù của chế độ thực dân. Gam màu đỏ và vàng tượng trưng cho nội lực cách mạng của khối quần chúng, đó là sự kế thừa truyền thống quật khởi từ trong lòng dân tộc qua hàng nghìn năm... Bắt đầu từ phòng 3, màu sắc bắt đầu tươi sáng hơn với sự ra đời của Đảng và các Tỉnh đảng bộ Nghệ Tĩnh…

Ở nhiều phòng trưng bày, bố cục sắp đặt giúp khách tham quan cảm nhận như mình đang được sống lại không khí những năm 1930-1931, hòa vào dòng người Nghệ Tĩnh tham gia biểu tình. Tại phòng 5, trên bức tường kính là hình ảnh đoàn người biểu tình, với những khẩu hiệu trong phong trào Xô viết được sắp đặt đầy ẩn ý, biểu thị cho nhu cầu bức thiết, ao ước ngàn đời của người nông dân,sự trưởng thành vượt trội về tư tưởng của khối quần chúng dưới ngọn cờ lãnh đạo của Đảng.

Theo nhà thiết kế Lê Thế Minh, “Tiếng trống được sử dụng trong trưng bày như một biểu tượng. Ở mỗi phòng trưng bày, hình ảnh trống và cờ kết hợp treo trên cao mang tính biểu tượng cho sự kết hợp giữa truyền thống dân tộc, tinh thần quật khởi ngàn đời với lý tưởng cách mạng mang tính thời đại của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh”.

Không gian sắp đặt ấn tượng và giàu ý nghĩa biểu trưng. Ảnh: Tr. Đoan

Ở phòng 6, đỉnh cao thành quả của cuộc cách mạng đã được thể hiện với tiết tấu rực rỡ. Chính giữa phòng là bản đồ khái quát toàn bộ phong trào ở các địa phương trong 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Ba chiếc trống treo trên cao mang tính biểu tượng cho 3 tiêu chí cách mạng mà chính quyền mới đã xây dựng là “của dân, do dân, vì dân”; các cây cột thể hiện hình ảnh kiến trúc đình làng, nâng đỡ và là điểm tựa cho 2 khối tròn tượng trưng cho hình ảnh của quả địa cầu. Toàn bộ bố cục ẩn dụ về cuộc cách mạng sinh ra từ trong lòng truyền thống dân tộc nhưng tư tưởng cách mạng đã vượt khỏi “luỹ tre làng”, vươn tới tầm vóc thời đại và kết nối với thế giới.

Thủ pháp trưng bày tương phản cũng được áp dụng khá nhiều ở từng mảng, từng phòng, tạo cho người xem nhiều cảm xúc. Tại phòng 7 là sự tương phản giữa hình ảnh của chính quyền thực dân với Nhân dân Nghệ Tĩnh. Bức tường lớn với hình ảnh người chiến sĩ cộng sản hiên ngang trên pháp trường. Tiếp nối với hình ảnh đó là mảng tường với điểm nhấn là hình ảnh người lính thực dân chĩa súng bắn. Mỗi con số, sự kiện được thể hiện thành từng nhóm nhỏ trên tường như mô phỏng từng viên đạn được bắn vào quần chúng cách mạng. Hai mảng đồ hoạ được làm tương phản mạnh cả về màu sắc, bố cục và mật độ nội dung làm tăng thêm cảm giác căng thẳng trong thị giác người xem.

Nếu như trước đây, ngôn ngữ trưng bày hầu như không được thể hiện nhiều bằng nghệ thuật, thì với trưng bày mới, ngôn ngữ trưng bày mang tính biểu tượng, lấy điểm nhấn là tinh thần lạc quan tin tưởng vào tương lai cách mạng. Tại phòng trưng bày chuyên đề về Nhà lao Vinh, 2 mảng kính đỏ được đặt 2 bên cửa xà lim như biểu tượng của sự kiên trung trong lao tù đế quốc. Các hình ảnh như giường nhà lao, các bức tường,… làm nền cho việc trưng bày hình ảnh các chiến sĩ cách mạng, được thể hiện bằng đồ họa (trên tường) hoặc bằng hiện vật (dưới khối trưng bày). Ánh sáng và sắc độ giảm mạnh so với các phòng khác để tăng ấn tượng thị giác về sự căng thẳng đối lập.

Ánh sáng vàng, đỏ khiến du khách bước vào một không gian đầy hoài niệm và cảm xúc. Ảnh: Bách Nguyễn

Không chỉ tập trung vào không gian trưng bày chính, khách tham quan còn thấy những hình ảnh về phong trào Xô viết hiện diện bằng những hình ảnh đồ họa và ngôn ngữ trên các mảng tường. Nếu ngẩng đầu nhìn lên trần, du khách có thể thấy hình ảnh của những lá cờ hay như những con sóng triều của cuộc cách mạng đang xô tới. Và nếu nhìn kĩ hơn, có thể bạn sẽ thấy hình ảnh của bạn trong những con sóng ấy, để thấy được ý nghĩa và hình ảnh của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh vẫn đang hiện diện trong chúng ta hôm nay.

Hành trình tham quan phong trào Xô viết khép lại ở phòng 10 bằng hình ảnh của quê hương Xô viết Nghệ Tĩnh hôm nay với những thành tựu công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước của hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Các dải tường cong là sự nhắc lại cho chúng ta về cánh cửa mở ra trưng bày ở phòng 1, và cánh cửa đó không khép lại khi kết thúc hành trình ở phòng 10 mà tiếp tục mở ra một chân trời mới. Đó là cánh cửa của niềm tin vào tương lai tươi sáng mà cha ông ta, những người làm nên Xô viết Nghệ Tĩnh 1930-1931, đã mở ra, đã hy vọng và tin tưởng...

  Tôn vinh nhân vật - nghe hiện vật kể chuyện

Nếu trước đây, hiện vật trong bảo tàng chỉ đơn thuần là “chứng cứ” - những vật thể im lặng minh chứng cho một giai đoạn lịch sử, thì trong không gian trưng bày mới, chúng đã được “đánh thức”, trở thành chủ thể kể chuyện.
Chiếc áo tù của đồng chí Lê Mạnh Duyệt không chỉ là vật dụng cá nhân, mà còn gợi lại câu chuyện xúc động về người chiến sĩ giữ vững khí tiết cách mạng trong lao tù Buôn Ma Thuột. Chiếc áo bông của nữ chiến sĩ Nguyễn Thị Nghĩa không chỉ mang hơi ấm vật chất, mà còn ẩn chứa ngọn lửa của tinh thần “mưu trí - dũng cảm - kiên trung” của người phụ nữ trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh. Hay lá cờ không còn nguyên vẹn trong cuộc biểu tình Hưng Nguyên - một hiện vật nhỏ bé mà chứa đựng sức mạnh to lớn - biểu tượng cho lòng quả cảm của hàng ngàn nông dân Nghệ Tĩnh tay không dũng cảm đối đầu với súng đạn của thực dân…

Ở mỗi câu chuyện, hiện vật được trả về cho con người - cho chính những số phận, những khát vọng đã tạo nên lịch sử. Không còn là những vật thể xa lạ, lạnh lẽo sau tấm kính, hiện vật nay được soi chiếu bằng ánh sáng của ký ức, của cảm xúc con người. Khách tham quan không chỉ xem, mà còn nghe - nghe tiếng trống vang từ lòng dân, nghe lời trăn trối của chiến sĩ trước pháp trường, nghe âm vang của một thời đỏ lửa vọng về từ quá khứ và được chạm vào những hiện vật là những vũ khí thô sơ được làm nên từ đôi bàn tay khéo léo và ý chí căm thù giặc sâu sắc... Chính ở đó, lịch sử được tái sinh - không phải bằng lời giảng khô khan, mà bằng ngôn ngữ của cảm xúc và sự đồng cảm. Người xem như được bước vào cuộc đời của những người đi trước, cảm nhận nỗi đau, niềm tin và lý tưởng mà các chiến sĩ Xô viết Nghệ Tĩnh gửi lại cho thế hệ hôm nay. Đó là thành công lớn nhất của trưng bày mới: làm cho lịch sử biết nói, hiện vật biết kể, và người xem biết lắng nghe.

Tại các phòng trưng bày, nhiều hiện vật gốc tiêu biểu, các bộ sưu tập hiện vật có giá trị đặc biệt như: 11 lá cờ Đảng, 10 chiếc trống dùng trong các cuộc mít tinh, biểu tình; các bức tranh sơn mài: Xô viết Nghệ Tĩnh, biểu tình ban đêm ở Cẩm Xuyên, Nhân dân Thanh Chương vượt sông vây phá huyện đường;… đã được trưng bày khéo léo, tạo ấn tượng mạnh về thị giác cho người xem.

Trưng bày mới không chỉ đặt hiện vật để xem, mà còn trả hiện vật về với người chủ của nó. Mỗi hiện vật gắn với một câu chuyện cụ thể, bên cạnh đó là lời kể của thân nhân, lời trích các báo, hồi ký… khiến người xem không chỉ nhìn thấy, mà còn cảm thấy.

Kết quả bước đầu và ý nghĩa lan tỏa

Với việc đổi mới nội dung, hình thức trưng bày, sau khi cắt băng khánh thành dự án vào ngày 8/9/2025, Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh đã đón hơn 6.000 lượt khách tham quan, tăng gấp 3 lần so với trước, đặc biệt là học sinh, sinh viên và khách du lịch. Kết quả này cho thấy hướng đi đúng đắn, sáng tạo trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản lịch sử cách mạng bằng cách đổi mới phương thức trưng bày hiện đại, sinh động, gần gũi với công chúng.

Nếu trước đây, phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh thường được tiếp cận qua bài học lịch sử trong sách giáo khoa, thì nay, di sản ấy đã được cá nhân hóa và hiện đại hóa để chạm tới cảm xúc người học. Trải nghiệm trong không gian trưng bày không chỉ giúp thế hệ trẻ ghi nhớ một giai đoạn lịch sử, mà còn giúp họ tự hào và tiếp bước với những cảm xúc và nhận thức mới.

Với học sinh, sinh viên, việc được đi giữa đoàn biểu tình ảo, được chạm vào hình ảnh người chiến sĩ bị giam cầm, hay nghe lời kể của hậu duệ những nhân chứng Xô viết,… chính là những bài học sống động nhất. Ở đó, lịch sử không còn là những dữ liệu, mà là những con người thật, số phận thật, niềm tin thật. Họ hiểu rằng những điều vĩ đại bắt đầu từ những điều bình dị - từ những người nông dân, thợ thủ công, phụ nữ, thanh niên Nghệ Tĩnh năm 1930 đã đứng dậy vì một lý tưởng chung: “Người cày có ruộng, dân có quyền làm chủ”.

Di sản Xô viết, nhờ đó, trở thành nguồn năng lượng tinh thần thôi thúc thế hệ trẻ sống trách nhiệm hơn, dấn thân hơn, và tự hào hơn về mảnh đất quê hương.
Nó không còn chỉ là di sản để bảo tồn, mà là giá trị để lan tỏa và nuôi dưỡng bản lĩnh con người Việt Nam hiện đại: kiên cường, nhân ái, giàu khát vọng và biết ơn quá khứ.

Do đó, đổi mới trưng bày tại Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh không chỉ là thay đổi hình thức, mà là đổi mới tư duy trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Khi trưng bày biết chạm vào cảm xúc, khi hiện vật biết kể chuyện, lịch sử không còn khô khan, xa vời, mà trở lại đời sống hôm nay  một cách sống động và truyền cảm hứng./.

(Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An, Ấn phẩm đặc biệt chào 2026)