Trong bối cảnh xu hướng du lịch trải nghiệm, du lịch văn hóa - lịch sử và du lịch gắn với bản sắc địa phương ngày càng được ưa chuộng, kinh tế di sản đang trở thành hướng đi chiến lược của nhiều địa phương trong cả nước. Sở hữu diện tích lớn thứ tư Việt Nam, bề dày văn hóa – lịch sử hàng nghìn năm cùng hệ thống di sản phong phú, Nghệ An có đầy đủ tiềm năng để biến di sản thành nguồn lực kinh tế bền vững.

Nhà quê ngoại Bác Hồ

Di sản - lợi thế cạnh tranh đặc biệt của Nghệ An

Những năm gần đây, du lịch Nghệ An ghi nhận tăng trưởng tích cực: năm 2023 tỉnh đón gần 8,3 triệu lượt khách, tổng thu từ khách du lịch đạt hơn 18.000 tỷ đồng; năm 2024 ước đạt 9,5 triệu lượt khách, tổng thu từ khách du lịch trên 28.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, đóng góp từ các di sản văn hóa – lịch sử vẫn còn khiêm tốn nếu so với tiềm năng sẵn có.

Nghệ An hiện sở hữu hệ thống di sản đa dạng.Di sản văn hóa vật thể với hệ thống khu di tích, đền, chùa,… nổi tiếng như: Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên; Đền Quang Trung; Đền Ông Hoàng Mười; Đền Cuông; Thành cổ Vinh… Di sản văn hóa phi vật thể phong phú, độc đáo mà trong đó nổi bật là  Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh đã được Tổ chức UNESCO ghi danh. Bên cạnh đó, thời gian gần đây, chúng ta đã chú trọng khôi phục hệ thống làng nghề truyền thống (tương Nam Đàn, nồi đất Trù Sơn, đa nem Diễn Ngọc, cá nướng Diễn Vạn, thổ cẩm Hoa Tiến,…), lễ hội truyền thống cùng nhiều phong tục tốt đẹp của các địa phương.

Nghệ An còn sở hữu hệ thống di sản thiên nhiên đa dạng với nhiều cảnh quan hấp dẫn, như: Vườn Quốc gia Pù Mát – một trong những vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, mới được công nhận là Công viên di sản ASEAN; bãi biển Cửa Lò;…

Loài vượn bạc má quý hiếm tại Vườn quốc gia Pù Mát

Làng đa nem Diễn Ngọc

Dù Nghệ An sở hữu trong tay một “kho báu”, song lại chưa thể đánh thức hết giá trị của chúng. Phần lớn di sản vẫn chỉ dừng lại ở việc khai thác tham quan đơn lẻ, sản phẩm trải nghiệm chưa đủ chiều sâu dẫn đến thiếu sức hấp dẫn đối với du khách, chưa khiến họ chi tiêu nhiều và lưu trú dài.

Những điểm nghẽn trong phát triển kinh tế di sản

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, kinh tế di sản Nghệ An còn gặp nhiều hạn chế.  Sản phẩm du lịch đến nay còn đơn điệu, thiếu các tuyến liên kết, combo chuyên đề về di sản.  Không gian trải nghiệm tại di tích chưa thực sự hấp dẫn, ít yếu tố tương tác. Hoạt động truyền thông, quảng bá chưa thật sự mạnh, khiến du khách hầu hết chỉ biết đến một vài điểm như Khu di tích Kim Liên, Cửa Lò,… mà không biết đến nhiều giá trị văn hóa - lịch sử đặc sắc khác. Bên cạnh đó, Nghệ An còn thiếu sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân trong hoạt động khai thác, phát huy giá trị di sản; hạ tầng phụ trợ như bãi đỗ xe, biển chỉ dẫn, tuyến kết nối vào di tích,… chưa đồng bộ.

Những hạn chế trên đang làm giảm tiềm năng biến di sản văn hóa, thiên nhiên thành nguồn thu nhập kinh tế lớn thông qua du lịch, kinh doanh dịch vụ, tạo sản phẩm địa phương; khiến giá trị nội tại của di sản chưa thể chuyển hóa thành dòng tiền mạnh mẽ và bền vững cho địa phương.

Kinh tế di sản - hướng đi chiến lược

Kinh tế di sản là mô hình trong đó di sản được bảo tồn, khai thác, thương mại hóa có kiểm soát. Đây là cách tiếp cận mới giúp di sản vừa sống đúng giá trị, vừa tạo nguồn lực phát triển.

Khi được tổ chức bài bản, các hoạt động này có thể giúp tăng chi tiêu và kéo dài thời gian lưu trú của du khách; tạo sinh kế cho cộng đồng; gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương; tạo ra hệ sinh thái dịch vụ du lịch bền vững; xây dựng thương hiệu cho địa phương và góp phần phát triển kinh tế.

Để làm được điều đó, thời gian tới, Nghệ An sẽ phải tập trung xây dựng các tuyến du lịch chuyên đề về di sản. Có thể hình thành các tuyến theo chuỗi liên kết giữa di sản vật thể và phi vật thể, hình thảnh chuỗi trải nghiệm trong ngày với các hoạt động đa dạng, hấp dẫn. Một tuyến mẫu có thể triển khai là: Kim Liên → Làng nghề tương Nam Đàn → Đền Ông Hoàng Mười → Đền Cuông → Show Ví, Giặm buổi tối tại khu vực Vinh, Cửa Lò.

Để các tuyến du lịch thực sự hấp dẫn thì chúng ta phải chú trọng phát triển hệ thống điểm đến mà trong đó có cần xây dựng mô hình “làng di sản” gắn với cộng đồng. Ví dụ như tại  Làng Sen – Hoàng Trù có thể tổ chức các hoạt động trải nghiệm quay tơ, dệt cửi, hát Ví, nghe kể chuyện về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hay tại làng nghề nồi đất Trù Sơn, ngoài cho du khách trải nghiệm các khâu làm nồi đất, còn có thể tạo các điểm check-in, đồ lưu niệm,…Một đòi hỏi bắt buộc trong thời đại hiện nay là ứng dụng công nghệ, nâng cao chất lượng trải nghiệm. Đây là xu hướng tất yếu, đặc biệt trong tiếp cận khách trẻ và khách quốc tế.  Chúng ta có thể ứng dụng hướng dẫn âm thanh (audio guide) đa ngôn ngữ tại các di tích lớn; phát triển ứng dụng thực tế ảo tăng cường (AR), thực tế ảo (VR) để tái hiện lịch sử tại khu di tích Kim Liên, Thành cổ Vinh, đền Quang Trung,...; tích hợp bản đồ du lịch số trên ứng dụng di động của du khách khi đến Nghệ An;… Việc số hóa này vừa nâng tầm trải nghiệm, tăng sức hấp dẫn, vừa giảm áp lực lên di tích gốc.

Hiện nay, các hoạt động trải nghiệm ban đêm cho du khách khi đến Nghệ An còn ít, do đó, cần tập trung phát triển sản phẩm du lịch đêm gắn với di sản. Chúng ta có thể tổ chức show diễn thực cảnh Ví, Giặm tại khu vực Vinh, Kim Liên, Cửa Lò theo mô hình “Ký ức Hội An”, “Tinh hoa Bắc Bộ”. Bên cạnh đó, cần phát triển phố đêm văn hóa – nghệ thuật với tinh túy ẩm thực, thủ công, trình diễn dân gian xứ Nghệ.

Muốn Trong phát triển kinh tế di sản, yếu tố tư nhân rất quan trọng. Chính vì vậy, thời gian tới, Nghệ An cần đẩy mạnh hợp tác công – tư (PPP) trong phát triển di sản. Tỉnh có thể mời doanh nghiệp đầu tư vào các hoạt động như: xây dựng ttrung tâm trải nghiệm văn hóa, bảo tàng tương tác, show diễn và tuyến trải nghiệm di sản,..

Tuy nhiên, quá trình này cần đi kèm tiêu chí bảo tồn chặt chẽ và cơ chế giám sát rõ ràng.

Đặc biệt, chúng ta cần tập trung vào hoạt động truyền thông - định vị thương hiệu “Nghệ An - Vùng Đất Di Sản”. Cần xây dựng bộ nhận diện thương hiệu về di sản Nghệ An và chú trọng quảng bá trên các nền tảng mạng xã hội. Xây dựng các video 30-60 giây phù hợp nền tảng TikTok, Facebook, YouTube; hợp tác với KOLs, travel bloggers; tổ chức Tuần lễ Di sản Nghệ An, Lễ hội Ví, Giặm;…Truyền thông hiệu quả sẽ giúp di sản trở thành điểm chạm cảm xúc trong tâm trí du khách cũng như lan tỏa hình ảnh Nghệ An đến bạn bè trong nước và quốc tế rộng rãi hơn.

Nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp trên, kinh tế di sản hoàn toàn có thể trở thành mũi đột phá, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế Nghệ An, đưa tỉnh trở thành một trung tâm du lịch văn hóa của Bắc Trung Bộ./.

(Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An, Ấn bản đặc biệt chào 2026)