Những năm gần đây, trên địa bàn tỉnh Nghệ An, phong tục trồng và hạ cây nêu vào ngày 7 tháng Giêng đã dần bị mai một. Tuy nhiên trên địa bàn huyện Thanh Chương (trước đây), nhiều nơi vẫn còn giữ được nét đẹp của phong tục này với tên gọi là lễ “khai hạ”, mong muốn trời đất phù hộ cho năm mới và nhắc nhở hậu bối về một lễ nghi không thể thiếu trong những ngày Tết cổ truyền.

 Trang trọng lễ hạ cây nêu

 Trong phong tục xưa, từ ngày 23 tháng Chạp đến ngày mồng 7 tháng Giêng được gọi là những ngày Tết. Nghĩa là Tết cổ truyền được bắt đầu từ ngày tiễn ông Táo về trời và kết thúc vào ngày hạ cây nêu. Cây nêu được trồng, dựng từ ngày 23 tháng chạp đến chiều ngày 30 Tết. Vật dụng dựng cây nêu thường là bằng tre, hóp hoặc mai cần để cả ngọn và phần cành lá trên ngọn. Nêu có treo kèm những vật trang trí như vòng tròn nhỏ với ý nghĩa là nghênh đón những điều may mắn trong năm mới, tiễn đi những thứ xui xẻo, không may mắn của năm cũ, diệt trừ, không cho ma quỷ tới quấy phá. Đây là một nét đẹp văn hóa truyền thống để cáo lễ, tiễn đưa tổ tiên, thần linh trở về âm cảnh diễn ra vào ngày mùng 7 Tết Nguyên Đán. Ngày nay, cây nêu đã được cách điệu với hệ thống dây điện, đèn lồng “nhấp nháy” nhiều màu sắc và cờ Tổ quốc vừa mang dáng dấp truyền thống vừa có vẻ đẹp hiện đại.

Cây nêu theo kiểu cũ ở đền Bà Chúa Chè - di tích lịch sử văn hóa tại xã Hanh Lâm

Cây nêu ngày nay đã được cách điệu với hệ thống dây điện, đèn lồng “nhấp nháy” nhiều màu sắc và cờ Tổ quốc vừa mang dáng dấp truyền thống vừa có vẻ đẹp hiện đại.

Lễ khai hạ được gọi là lễ hạ cây nêu, lễ tạ năm mới hay lễ hóa vàng, là một nghi lễ quan trọng trong văn hóa người Việt, đánh dấu sự kết thúc của các hoạt động vui chơi trong dịp Tết Nguyên Đán và khởi đầu cho năm mới với nhiều điều tốt đẹp. Nghi lễ này trước đây diễn ra tại mỗi gia đình, nay thì chỉ tổ chức ở các di tích, đền đài. Nghi lễ diễn ra bằng việc dâng lễ vật, hương đăng, trầm trà, bánh kẹo, hoa quả, trầu cau rượu, mâm cỗ. Những người cao tuổi hoặc người có uy tín trong cộng đồng (ở các di tích đã được xếp hạng thường là Chủ tịch UBND xã) sẽ tiến hành làm chủ tế cúng bái trang trọng cầu mong thần linh phù hộ cho một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, con người mạnh khỏe an, ninh, khang, thái. Cùng với đó người dân đến tham dự lễ cũng sẽ dâng hương, khấn bái hoặc dâng, đọc sớ nêu quyết tâm, ý nguyện của bản thân, gia đình và người thân trong một năm mới, cầu mong thần linh theo dõi, phù hộ. Nghi lễ sẽ được kết thúc bằng thủ tục hạ cây nêu, biểu trưng cho việc tiễn gia tiên, thần thánh… sau những ngày Tết sum vầy bên con cháu, cộng đồng. Cây nêu không chỉ là biểu tượng xua đuổi tà ma như quan niệm dân gian đơn giản, mà còn là "trục nối" giữa con người với thế giới thần linh. Khi hạ nêu, người ta không chỉ tháo dỡ một vật thể, mà là thực hiện một nghi lễ tiễn biệt những điều cũ kỹ, không may mắn, để dọn đường cho những điều tốt đẹp phía trước nên tham gia hạ cây nêu thường là các thanh niên trai tráng khỏe mạnh, có đạo đức tư cách tốt và những người làm ăn giỏi, có uy tín trong cộng đồng.

        Sau lễ khai hạ, hạ nêu mọi người trở lại với công việc hàng ngày, đánh dấu một chu kỳ mới trong cuộc sống và sản xuất, kinh doanh, học tập, công tác…Việc hạ nêu cũng mang ý nghĩa làm sạch không gian sống, loại bỏ những điều không may mắn của năm cũ để sẵn sàng đón nhận những điều tốt đẹp trong năm mới. Tết Khai hạ thực sự là một nghi lễ thiêng liêng, kết nối quá khứ và hiện tại mở ra những khởi đầu mới.

          Là một vùng đất cổ, người dân Thanh Chương (trước đây) đã thực hiện tất cả các nghi lễ trong ngày Tết cổ truyền theo lề lối cũ nhưng lễ Khai hạ xưa chỉ còn được thực hiện ở một số xã đang còn các miếu thờ Thành hoàng hoặc các đền, đài thờ các nhân thần. Điển hình là các buổi lễ được tổ chức rất trang trọng tại đền Bà Chúa Chè thuộc xã Hạnh Lâm, đền Cao Sơn Cao Các, Đền Bà Chúa tại xã Đại Đồng, Đền Phủ tại xã Hoa Quân và tại một số di tích đã được xếp hạng.

Đông đảo người dân dâng sớ tại đền Phủ, xã Hoa Quân

          Tại những nơi này từ các ngày trước và trong Tết, người dân đã đến dâng hương hoa xin tài lộc nhưng các nghi lễ này chỉ diễn ra lẻ tẻ không có tính tổ chức. Bắt đầu từ chiều mồng 6 Tết, lãnh đạo các xã và Ban quản lý di tích mới chính thức đứng ra chủ trì làm lễ. Các lễ gồm có cáo yết tổ chức vào chiều tối ngày mồng 6 và lễ tạ được tổ chức suốt cả ngày mồng 7 Tết với hai phần lễ và hội thu hút hàng ngàn lượt người tham gia.

          Việc cúng tế được tổ chức trang trọng tại đền Cao Sơn, xã Đại Đồng

Để phục vụ hoạt động văn hóa tâm linh cho người dân, những năm gần đây cấp ủy, chính quyền, các ban ngành và Nhân dân đã đầu tư nâng cấp tôn tạo được nhiều di tích. Nhờ vậy, các nơi thờ cúng và làm lễ Khai hạ đều khang trang, sạch đẹp.

          Cùng với lễ khai hạ tùy thuộc vào tập quán, các địa phương còn tổ chức các hoạt động văn hóa thể thao, vui chơi khác nhau. Thường là các trận đấu bóng đá, bóng chuyền, kéo co, cờ thẻ, đập niêu, bịt mắt bắt vịt…thu hút rất đông người dân và du khách.

          Cũng trong dịp này, với giới trí thức và học trò, lễ khai hạ còn gắn liền với nghi thức khai bút đầu xuân. Những nét bút đầu tiên của năm không chỉ đơn thuần là vài dòng chữ mà là sự gửi gắm khát vọng học tập, sáng tạo và hoàn thiện hản thân. Đó chính là lễ khai mở những chân trời mới trong tư duy, là sự hướng thiện, hướng tới cái cao cả đẹp đẽ trong lòng người nên ý nghĩa cộng đồng của ngày lễ rất được người có học và nhân dân tôn trọng. Lễ khai hạ - dù giản dị hay linh đình - vẫn mãi là khúc nhạc giao hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa đất trời và lòng người Việt Nam.

          Khai hạ, lễ tế gia tiên và thần linh đầu năm mới cũng chính là hoạt động mở đầu cho mùa lễ hội đang trở thành một nét đẹp văn hóa truyền thống được nhân dân tham gia hưởng ứng nhiệt tình và thành kính. Tuy nhiên, bên cạnh việc khuyến khích nâng cấp di tích và tổ chức lễ hội, ngành Văn hóa và các ngành chức năng trên địa bàn huyện Thanh Chương (trước đây) cũng đang cố gắng làm tốt công tác quản lý, kết hợp giữa tế lễ với các hoạt động văn hóa thể thao, trò chơi dân gian và bảo đảm an ninh trật tự, phòng chống cháy nổ…. để lễ Khai hạ nói riêng và các lễ hội khác diễn ra thành tâm, an toàn, không bị thương mại hóa.

                                                                                                TĐH.