Năm 2025, sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An đã triển khai xây dựng mô hình tìm hiểu văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch của đồng bào dân tộc thiểu số tại các xã Mường Ham, Quỳ Châu, Quế Phong và mô hình di sản kết nối gắn hành trình du lịch di sản để phát triển cộng đồng dân tộc tại xã Môn Sơn.

Việc xây dựng mô hình sinh hoạt văn hóa truyền thống gắn với bảo tồn và phát triển du lịch tại các xã nhằm phát huy các giá trị truyền thống đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Nghệ An; hỗ trợ giải quyết những vấn đề khó khăn, vướng mắc trong công tác bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc thiểu số nói chung, đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Nghệ An nói riêng; đồng thời hướng các hoạt động bảo tồn gắn với các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, tạo nguồn thu nhập cho người dân địa phương, mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững cho đồng bào miền núi.

Để triển khai mô hình hiệu quả, Sở đã phối hợp với các địa phương tiến hành khảo sát, đánh giá thực trạng, lựa chọn địa chỉ để xây dựng mô hình gắn với phát triển du lịch cộng đồng; tổ chức xây dựng báo cáo khoa học; xây dựng kịch bản chương trình truyền dạy, thực nghiệm mô hình; mời chuyên gia tư vấn xây dựng mô hình; tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ về kiến thức, kỹ năng phục vụ du lịch, phương pháp tổ chức và hoạt động của các CLB/đội văn nghệ bảo tồn văn hóa cho già làng, trưởng bản, người có uy tín cho cộng đồng, các hộ kinh doanh du lịch tại địa phương; tổ chức truyền dạy văn hóa phi vật thể (dân ca, dân nhạc, dân vũ) cho nghệ nhân/hạt nhân các CLB/đội văn nghệ bảo tồn di sản văn hóa tại cộng đồng; tổ chức tập huấn/thực nghiệm việc triển khai mô hình cho địa phương và cộng đồng dân bản; hỗ trợ các trang thiết bị, đạo cụ, nhạc cụ, nguyên vật liệu, vật tư, trang phục biểu diễn và các điều kiện khác khi xây dựng mô hình; tổ chức nghiệm thu, báo cáo thực nghiệm mô hình; xây dựng phim khoa học về xây dựng mô hình; tuyên truyền quảng bá mô hình trên các kênh truyền thông và nền tảng mảng xã hội; lưu trữ trong hồ sơ xây dựng mô hình phục vụ công tác nghiên cứu, xây dựng và nhân rộng mô hình sau này tại các địa phương khác.

Câu lạc bộ bảo tồn văn hóa của xã Quỳ Châu

Nguồn kinh phí triển khai xây dựng mô hình từ nguồn vốn Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi năm 2025.

Triển khai Dự án 6, các địa phương trên địa bàn tỉnh Nghệ An cũng đồng thời triển khai các nhiệm vụ thành phần của Dự án 6 theo nhiệm vụ được phân cấp. Theo ghi nhận, các mô hình bảo tồn văn hóa do các địa phương chủ trì được triển khai khá phong phú, phù hợp đặc thù từng vùng, từng dân tộc. Nhiều địa phương tập trung vào mô hình trải nghiệm – tìm hiểu văn hóa truyền thống, trong đó du khách được trực tiếp tham gia vào các hoạt động sinh hoạt văn hóa như dệt thổ cẩm, chế tác nhạc cụ truyền thống, nấu các món ăn bản địa hoặc tham gia vào đời sống lao động hàng ngày của người dân. Các hoạt động này tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt bởi tính chân thực và khả năng gắn kết du khách với cộng đồng.

Song song với đó là các mô hình bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể như phục dựng lễ hội truyền thống, bảo tồn không gian văn hóa cồng chiêng, khắc luống, dân ca – dân vũ, nghi lễ vòng đời, các phong tục đặc trưng của từng dân tộc. Một số địa phương đã mạnh dạn xây dựng không gian trình diễn văn hóa định kỳ, đáp ứng nhu cầu vừa bảo tồn, vừa phục vụ du lịch theo hướng phù hợp, không thương mại hóa quá mức nhưng vẫn đảm bảo hiệu quả kinh tế.

Nhiều địa phương cũng đang đẩy mạnh mô hình xây dựng đời sống văn hóa mới trên nền tảng văn hóa truyền thống, hướng tới cộng đồng văn minh, đầm ấm, giữ gìn bản sắc nhưng vẫn phù hợp với nhịp sống hiện đại. Trong đó, các thiết chế văn hóa cộng đồng được quan tâm đầu tư, giúp người dân có không gian sinh hoạt, giao lưu và quảng bá văn hóa của chính mình.

Một điểm nhấn đáng chú ý là sự xuất hiện ngày càng nhiều mô hình “di sản kết nối” gắn với hành trình du lịch di sản. Thay vì khai thác đơn lẻ, nhiều địa phương kết nối các yếu tố văn hóa tương đồng giữa các cộng đồng dân tộc, hình thành tuyến du lịch khám phá văn hóa liên vùng, qua đó tạo nên trải nghiệm sâu sắc hơn cho du khách. Những tuyến du lịch này thường kết hợp tham quan thiên nhiên, trải nghiệm không gian văn hóa, thưởng thức ẩm thực và tìm hiểu nghề thủ công truyền thống, tạo nên bức tranh đa dạng và sinh động về văn hóa các dân tộc thiểu số.

Điểm chung của các mô hình trên là đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm. Người dân không chỉ là chủ thể bảo tồn văn hóa mà còn là người trực tiếp giới thiệu, tạo sản phẩm và hưởng lợi kinh tế từ hoạt động du lịch. Nhiều hộ gia đình đã mạnh dạn tham gia xây dựng homestay, mở dịch vụ trải nghiệm, bán sản phẩm thủ công truyền thống hoặc tham gia đội văn nghệ biểu diễn phục vụ khách du lịch. Nhờ đó, nguồn thu nhập mới được hình thành, giúp người dân cải thiện đời sống, hạn chế tình trạng lao động rời bản đi làm ăn xa.

Dù còn không ít thách thức, nhiều địa phương đánh giá các mô hình văn hóa gắn với du lịch cộng đồng đang mang lại hiệu quả rõ rệt. Nhiều điểm đến mới được hình thành, tạo ấn tượng mạnh với du khách trong và ngoài nước nhờ sự độc đáo, mộc mạc và giàu bản sắc. Trong thời gian tới, các địa phương dự kiến tiếp tục hoàn thiện mô hình, tăng cường liên kết vùng, mở rộng sản phẩm du lịch đặc trưng và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để quảng bá, hướng tới xây dựng hình ảnh du lịch văn hóa miền núi - dân tộc thiểu số chuyên nghiệp và bền vững hơn./.

(Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An, Ấn bản đặc biệt chào 2026)