Văn hóa đang trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế. Đưa các yếu tố văn hóa vào sản phẩm hàng hóa để phát triển đang trở thành xu hướng ngày càng phổ biến. Nó một mặt thể hiện kết quả thực hiện các chính sách bảo tồn gắn với phát huy giá trị di sản văn hóa, mặt khác cũng là một minh chứng cho việc vận dụng văn hóa vào phát triển kinh tế là quy luật vận động của nền kinh tế xã hội.

Trước đây, có nhiều quan điểm cho rằng văn hóa truyền thống là một gánh nặng trong quá trình phát triển kinh tế của các cộng đồng và các yếu tố văn hóa khó đưa vào phát triển kinh tế thị trường. Nhưng gần đây, khi kinh tế thị trường phát triển, nhiều yếu tố văn hóa được khai thác một cách hợp lý đã tạo ra giá trị kinh tế cao. Và người ta thấy văn hóa truyền thống không còn là gánh nặng mà ngược lại, là một nguồn vốn quan trọng để phát triển kinh tế. Điều đó khuyến khích các cộng đồng ở nhiều địa phương tham gia khai thác vốn văn hóa để phát triển kinh tế thị trường.

Du khách tham quan và trải nghiệm nghề dệt may thổ cẩm truyền thống của người Mông ở Mường Lống

Đầu tiên phải kể đến có lẽ là sự thành công của người Thái ở Châu Tiến trong việc phát triển du lịch gắn với thủ công nghiệp và lễ hội. Dệt may thổ cẩm là yếu tố văn hóa đặc trưng nhất của người Thái ở Châu Tiến, cũng là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mới được ghi danh. Ở Hoa Tiến còn cả một làng nghề dệt thổ cẩm truyền thống với hàng chục hộ gia đình đang hành nghề. Sản phẩm dệt may thổ cẩm của người Thái ở Châu Tiến khá đa dạng và đẹp nên hấp dẫn du khách. Điều đó tạo nên động lực để phát triển du lịch, và du lịch cộng đồng Hoa Tiến cũng hình thành từ nền tảng đó. Những gia đình dệt may thổ cẩm tham gia vào du lịch cộng đồng ở các mức độ khác nhau. Dệt may thổ cẩm tạo ra sức hút du lịch và là nền tảng để xây dựng các sản phẩm du lịch, ngược lại, du lịch cũng tạo ra thị trường rộng lớn hơn để các sản phẩm dệt may thổ cẩm vươn xa. Cùng với đó, lễ hội Hang Bua trở thành một nhân tố thu hút du khách và phát triển thủ công nghiệp. Tuy nhiên, do lễ hội chỉ diễn ra trong mấy ngày nên mô hình chính vẫn là vận dụng các yếu tố văn hóa trong nghề dệt may gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Lễ hội Hang Bua hang năm thu hút rất đông du khách tham dự

Khá tương đồng với người Thái ở Châu Tiến là người Mông ở xã Mường Lống với tổ hợp kinh tế du lịch cộng đồng - thủ công nghiệp - nông nghiệp. Phát triển du lịch cộng đồng đã trở thành hoạt động kinh tế phổ biến ở nhiều bản làng vùng miền Tây Nghệ An, trong đó có Mường Lống. Một điều ghi nhận là người Mông ở Mường Lống đã chắt lọc được những yếu tố văn hóa đặc trưng nhất, tiêu biểu nhất để kết hợp với phát triển du lịch, tạo thành một mô hình kinh tế tổ hợp lấy du lịch cộng đồng làm động lực. Họ đưa các yếu tố văn hóa từ 3 nghề thủ công truyền thống quan trọng nhất là thêu may thổ cẩm, nghề rèn và nghề làm giấy gió vào gắn với phát triển du lịch. Các nghề này tạo ra các sản phẩm để cung cấp cho thị trường và các hoạt động du lịch cộng đồng, nhất là du lịch trải nghiệm. Hầu như đoàn khách nào đến Mường Lống cũng được tham gia trải nghiệm các nghề thủ công truyền thống. Cùng với đó là đưa yếu tố nông nghiệp vào gắn với phát triển du lịch. Các sản phẩm nông nghiệp nương rẫy và chăn nuôi cung cấp đặc sản phục vụ du khách cũng như tạo ra hàng hóa bán ra thị trường. Vẻ đẹp cảnh quan, khí hậu cùng những vườn mận cũng được khai thác, trở thành nét đặc trưng hấp dẫn kéo du khách về với Mường LốngMột mặt, các lĩnh vực thủ công nghiệp, nông nghiệp hay lễ hội tạo nên những nét đặc trưng văn hóa để thu hút du khách, mặt khác, du lịch phát triển cũng giúp cho lượng hàng hóa từ các lĩnh vực này được đưa ra thị trườngnhiều hơn, góp phần phát triển kinh tế cũng như khôi phục, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Nghề đan lát của người Khơ mú ở bản Minh Tiế, xã Lượng Minh đang ngày càng phát triển theo hướng hàng hóa

Khác với người Thái và người Mông có nhiều thế mạnh để phát triển du lịch, người Khơ Mú lại tìm kiếm những con đường khác trong việc đưa yếu tố văn hóa vào phát triển kinh tế. Người Khơ Mú ở bản Minh Tiến, xã Lượng Minh chẳng hạn. Một số người lớn tuổi trong bản tìm kiếm sinh kế từ văn hóa truyền thống bằng cách vận dụng tri thức về y dược học truyền thống để tạo ra các loại thuốc và bán cho người có nhu cầu. Nhưng nói đến người Khơ Mú thì phải nói đến nghề đan lát mây tre. Sản phẩm chủ yếu là mâm tre, ghế, ép xôi. Sản phẩm đan lát mây tre của người Khơ Mú ở Lượng Minh hay ở xã Hữu Kiệm đã trở thành hàng hóa có giá trị trên thị trường. Không chỉ đan lát các dụng cụ sinh hoạt, người Khơ Mú đang hướng đến sản xuất đồ mỹ nghệ từ nghề đan mây tre truyền thống để xuất khẩu.

Việc đưa các yếu tố văn hóa vào phát triển kinh tế thị trường, tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa và tăng thu nhập cho người dân đang ngày càng phổ biến. Ngoài những trường hợp đã nêu trên thì gần như đi đến cộng đồng nào, các làng bản nào cũng có những mô hình tương tự, dù ở các mức độ khác nhau. Ví dụ như những người phụ nữ Thái về làm dâu người Ơ Đu ở bản Văng Môn (xã Nga My, huyện Tương Dương) vận dụng kỹ năng dệt may hay kinh nghiệm làm rượu cần để tạo ra các sản phẩm hàng hóa bán ra thị trường. Hay một số gia đình người Thổ ở Quỳ Hợp đã tận dụng tri thức dân gian về y dược học để phát triển kinh tế dược liệu. Nói vậy để thấy, việc vận dụng các nguồn vốn văn hóa vào phát triển kinh tế thị trường ở vùng dân tộc thiểu số vùng miền núi Nghệ An khá đa dạng. Qua những ví dụ đã đề cập đến ở trên có thể thấy việc đưa yếu tố văn hóa vào sản phẩm hàng hóa đang trở thành một xu thế mới trong phát triển kinh tế thị trường. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, chúng ta nói rất nhiều đến việc phát huy giá trị văn hóa vào phát triển kinh tế nhưng cụ thể thế nào lại ít bàn. Vậy nên, người dân đang vận dụng các yếu tố văn hóa vào phát triển kinh tế một cách tự phát, đối diện với nhiều rủi ro và thiếu tính kế thừa. Ngay cả những mô hình phát triển hiệu quả thì vẫn không thu hút được người trẻ kế thừa. Do đó, thời gian tới rất cần những chính sách, chiến lược phát triển phù hợp, xem trọng sự cân bằng; lấy bảo tồnlàm mục tiêu, lấy văn hóa làm động lực, và lấy chủ thể văn hóa làm đối tượng để phát triển. Khi đó, văn hóa sẽ thực sự trở thành nguồn lực phát triển quan trọng./.

(Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An, Ấn bản đặc biệt chào 2026)