Trong mọi giai đoạn cách mạng, Đảng ta luôn xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực của sự phát triển bền vững. Ảnh minh họa: TTXVN
Văn hóa - nền tảng tinh thần và sức mạnh dân tộc
Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam cho thấy, bên cạnh sức mạnh vật chất, các giá trị tinh thần luôn giữ vai trò quan trọng trong việc tạo nên sức mạnh và sự trường tồn của dân tộc. Qua hàng nghìn năm, lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí tự cường, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tình cảm gia đình, nghĩa tình làng xóm và trách nhiệm với xã hội từng bước được hình thành, trao truyền và bồi đắp. Những giá trị ấy không chỉ góp phần định hình cách con người suy nghĩ, ứng xử và hành động mà còn tạo nên sự gắn bó giữa cá nhân với gia đình, quê hương và đất nước. Nhờ đó, bản sắc văn hóa được duy trì, sức mạnh nội sinh của dân tộc được củng cố và khả năng thích ứng trước những biến đổi của thời đại ngày càng được nâng cao.
Nhận thức về vai trò của văn hóa đã được khẳng định từ sớm trong tiến trình cách mạng. Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 xác định ba nguyên tắc quan trọng của nền văn hóa mới là dân tộc, khoa học và đại chúng. Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Trong quá trình đổi mới và hội nhập, quan điểm về văn hóa tiếp tục được bổ sung và phát triển. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tinh thần đó tiếp tục được khẳng định trong Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
Văn hóa không chỉ hiện diện trong văn học, nghệ thuật, lễ hội hay di sản, mà còn được thể hiện trong đời sống hằng ngày: Cách giao tiếp, học tập, lao động, xây dựng gia đình và ứng xử với cộng đồng. Bản sắc văn hóa được tạo nên từ những điều giản dị như biết chào hỏi, kính trọng ông bà, giữ gìn truyền thống và sống có trách nhiệm. Chính những giá trị ấy được duy trì, trao truyền và góp phần tạo nên nền tảng tinh thần của dân tộc.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet
Bản sắc văn hóa Việt Nam trước những biến đổi của thời đại
Văn hóa Việt Nam trong lịch sử luôn được hình thành và phát triển trong quá trình giao lưu, tiếp nhận và biến đổi. Bản sắc không phải là sự khép kín trước những ảnh hưởng bên ngoài, mà được bồi đắp qua quá trình tiếp xúc với nhiều nền văn hóa khác nhau. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, quá trình giao lưu ấy diễn ra nhanh chóng và sâu rộng hơn bao giờ hết. Những sản phẩm văn hóa, xu hướng thời trang, âm nhạc, điện ảnh, lối sống và cách ứng xử có thể vượt qua biên giới chỉ trong thời gian rất ngắn. Đây vừa là cơ hội để Việt Nam quảng bá hình ảnh đất nước, con người và những giá trị văn hóa đặc sắc đến với thế giới, vừa đặt ra yêu cầu phải chủ động bảo vệ và phát huy những giá trị làm nên bản sắc dân tộc.
Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được bảo tồn và phát huy trong cuộc sống đương đại
Thách thức lớn đặt ra là khả năng tiếp nhận có chọn lọc trước những tác động ngày càng đa dạng của đời sống hiện đại. Mặt trái của toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông mới có thể làm thay đổi nhận thức, lối sống và cách ứng xử của con người. Khi lợi ích vật chất được đề cao quá mức, con người dễ chạy theo tiền bạc, hình thức, danh vọng hoặc lợi ích cá nhân. Cùng với đó, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa nếu thiếu sự hài hòa giữa phát triển và bảo tồn có thể làm biến đổi không gian sống, sinh kế và môi trường thực hành văn hóa của cộng đồng. Đặc biệt, nếu thiếu bản lĩnh và khả năng chọn lọc, việc tiếp nhận các yếu tố văn hóa bên ngoài một cách thụ động có thể khiến những giá trị nội sinh bị lấn át. Vì vậy, phát triển bền vững không thể chỉ được nhìn nhận qua các chỉ số kinh tế, mà còn phải gắn với chất lượng đời sống, sự gắn kết cộng đồng, bảo vệ môi trường và gìn giữ các giá trị văn hóa.
Giữ gìn bản sắc vì thế không phải là khước từ cái mới hay giữ nguyên mọi giá trị của quá khứ, mà là biết kế thừa, chọn lọc và đổi mới. Giao lưu và tiếp nhận tinh hoa văn hóa nhân loại là điều kiện cần thiết để văn hóa Việt Nam phát triển, nhưng quá trình đó phải được thực hiện trên nền tảng những giá trị cốt lõi của dân tộc. Những giá trị tốt đẹp cần được bảo tồn và phát huy; những tập quán không còn phù hợp cần được điều chỉnh; đồng thời cần tìm ra những phương thức mới để văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Khi biết tiếp nhận cái mới mà không đánh mất nền tảng của mình, văn hóa Việt Nam không chỉ có khả năng thích ứng với thời đại mà còn có thể chủ động hội nhập và khẳng định bản sắc trong một thế giới ngày càng kết nối.
Không gian số và vai trò của thế hệ trẻ trong phát huy văn hóa dân tộc
Nếu toàn cầu hóa làm thay đổi cách các nền văn hóa giao lưu thì công nghệ số đang làm thay đổi sâu sắc cách văn hóa được sáng tạo, tiếp nhận và lan truyền. Không gian mạng mở ra những phương thức mới để bảo tồn và quảng bá các giá trị văn hóa. Sách, báo và tư liệu văn hóa có thể được số hóa, lưu trữ và khai thác rộng rãi; những câu chuyện lịch sử, nghệ thuật truyền thống hay giá trị văn hóa địa phương có thể được giới thiệu bằng những hình thức trực quan, sinh động. Từ chỗ chủ yếu được truyền tải qua các thiết chế truyền thống, văn hóa ngày nay có thể đến với công chúng thông qua nhiều nền tảng và chủ thể khác nhau. Đây là cơ hội để các giá trị văn hóa Việt Nam được tiếp cận bằng ngôn ngữ mới, mở rộng khả năng lan tỏa trong nước và ra thế giới.
Tuổi trẻ Nghệ An tham quan phòng trưng bày tại Quảng trường Hồ Chí Minh
Tuy nhiên, không gian số cũng đặt ra những thách thức đối với việc giữ gìn bản sắc. Những nội dung phản cảm, sai lệch hoặc xuyên tạc lịch sử có thể nhanh chóng lan truyền, tác động đến nhận thức và hành vi, nhất là ở thanh thiếu niên. Vì vậy, giữ gìn văn hóa trong thời đại số không chỉ là số hóa và lưu giữ di sản… mà còn phải nâng cao kỹ năng số, khả năng chọn lọc thông tin và trách nhiệm của mỗi người khi tham gia không gian mạng. Đồng thời, cần chủ động tạo ra những sản phẩm văn hóa số có chất lượng, chính xác và hấp dẫn, để các giá trị truyền thống được truyền tải bằng ngôn ngữ hiện đại mà không đánh mất những giá trị cốt lõi.
Trong quá trình đó, thế hệ trẻ cần được nhìn nhận là chủ thể quan trọng của sáng tạo và lan tỏa văn hóa. Khi được tạo điều kiện tiếp cận, khám phá và sáng tạo từ những giá trị truyền thống, người trẻ có thể biến văn hóa thành chất liệu cho những sản phẩm phù hợp với đời sống đương đại. Qua đó, bản sắc không bị đóng khung trong quá khứ mà tiếp tục được làm mới, lan tỏa và hiện diện trong đời sống hôm nay. Đây cũng là cách biến công nghệ số từ một thách thức thành công cụ phát huy sức sống của văn hóa dân tộc.
Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa trong hội nhập và phát triển bền vững
NSND Hồng Lựu dạy hát dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh cho giới trẻ
Giữ gìn và phát huy văn hóa trước hết phải bắt đầu từ con người, gia đình, nhà trường và cộng đồng. Đây là những môi trường trực tiếp hình thành nhận thức, lối sống và cách ứng xử của mỗi cá nhân. Giáo dục văn hóa vì vậy không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức về lịch sử, truyền thống hay di sản, mà cần giúp thế hệ trẻ hiểu giá trị, biết trân trọng và chủ động thực hành trong cuộc sống. Cộng đồng cũng cần được đặt ở vị trí trung tâm, bởi một di sản chỉ thực sự có sức sống khi được người dân hiểu, gìn giữ và tiếp nối trong chính không gian văn hóa của mình.
Bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi giá trị trong trạng thái bất biến, mà cần tạo điều kiện để văn hóa thích ứng với đời sống hiện đại. Việt Nam có nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, từ di sản vật thể, phi vật thể đến lễ hội, làng nghề, ẩm thực và nghệ thuật truyền thống. Nếu được khai thác phù hợp, đây có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Tuy nhiên, phát triển phải đi đôi với trách nhiệm bảo tồn, tránh thương mại hóa quá mức hoặc làm mất đi tính chân thực của di sản. Cần hài hòa giữa giá trị văn hóa, lợi ích cộng đồng và hiệu quả kinh tế, hướng tới sự phát triển lâu dài, bền vững.
Trong quá trình đó, con người vẫn là yếu tố quyết định. Văn nghệ sĩ, trí thức, nghệ nhân và những người trực tiếp thực hành văn hóa cần được quan tâm, bồi dưỡng và tạo điều kiện sáng tạo, trao truyền các giá trị truyền thống. Đồng thời, thế hệ trẻ cần có không gian để tiếp cận, làm mới và kể lại những câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ của thời đại. Công nghệ số mở ra cơ hội đưa di sản, văn học, nghệ thuật và những giá trị truyền thống đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế.
Hội nhập không đồng nghĩa với hòa tan. Giữ bản sắc không phải là khép mình trước những giá trị bên ngoài, mà là chủ động giao lưu, tiếp thu tinh hoa nhân loại trên nền tảng văn hóa của chính mình. Những giá trị như yêu nước, đoàn kết, nghĩa tình, trách nhiệm và sáng tạo cần được thể hiện trong cách mỗi người học tập, lao động, ứng xử và đóng góp cho cộng đồng.
Văn hóa chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi hiện diện trong đời sống hôm nay. Giữ gìn bản sắc không phải để sống mãi với quá khứ, mà để có nền tảng vững chắc bước vào tương lai. Khi bảo tồn gắn với sáng tạo, hội nhập gắn với bản lĩnh và phát triển gắn với trách nhiệm, văn hóa sẽ trở thành sức mạnh nội sinh, góp phần xây dựng một Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và chủ động hội nhập với thế giới./.
Hôm nay
Hôm qua
Tất cả