Khi văn hóa “bắt tay” với kinh tế số
Nghị quyết 30/NQ-CP của Chính phủ đã nêu rõ nhiệm vụ thực hiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) trong đổi mới tổ chức và quản lý hoạt động văn hóa. Dựa trên tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 30/NQ-CP của Chính phủ, cũng như đặc thù của tỉnh, tôi xin được đề xuất cơ chế Sandbox (thử nghiệm có kiểm soát) thông qua 4 nhóm đề xuất trọng tâm sau đây:
Thứ nhất, Sandbox trong khai thác kinh tế di sản trên nền tảng số. Đối với một địa phương có kho tàng di sản đồ sộ như Nghệ An, việc số hóa 100% di sản là mục tiêu cấp bách. Tuy nhiên, để những dữ liệu này không “nằm im trong kho”, Nghệ An cần một cơ chế Sandbox cho phép thí điểm kinh doanh tài sản số (NFT) dựa trên hình ảnh di sản vật thể và phi vật thể.
Thay vì chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, tỉnh có thể cho phép các doanh nghiệp công nghệ phối hợp với các bảo tàng, khu di tích (như Khu di tích Kim Liên hay Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh) để tạo ra các sản phẩm văn hóa số, show diễn thực cảnh ảo kết hợp công nghệ AR/VR. Và đặc biệt, việc kinh doanh các tác phẩm, hình ảnh di sản dưới dạng tài sản số (NFT) trên các nền tảng xuyên biên giới là lĩnh vực mới chưa có quy định pháp lý rõ ràng, do vậy cần cơ chế Sandbox để bảo vệ bản quyền và chủ quyền văn hóa số. Cơ chế này sẽ giúp giải quyết bài toán “vừa bảo tồn vừa phát triển”, biến di sản thành tài nguyên số có khả năng tạo ra giá trị kinh tế thực thụ.
Bên cạnh đó, có thể thí điểm mô hình “Mỗi di sản - Một sản phẩm số”, thí điểm các dịch vụ trải nghiệm văn hóa tương tác tại các di tích trọng điểm như Khu di tích Kim Liên hay Thành cổ Vinh, nơi du khách có thể thanh toán và thụ hưởng các dịch vụ văn hóa trực tuyến.
Thứ hai, Sandbox trong mô hình hợp tác và quản trị văn hóa mới. Một trong những điểm nghẽn lớn nhất trong phát triển văn hóa là hiệu quả vận hành của các thiết chế công. Mô hình “đầu tư công - quản lý tư” tại các công trình lớn như Nhà hát Ví, Giặm hay Khu liên hợp Thể dục Thể thao tỉnh là một hướng đi cần thiết. Theo đó, Nhà nước đầu tư hạ tầng nhưng giao cho doanh nghiệp chuyên nghiệp vận hành để tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh và bảo dưỡng công trình.
Cơ chế Sandbox ở đây chính là việc mạnh dạn thí điểm giao quyền vận hành các thiết chế văn hóa do Nhà nước đầu tư cho các đơn vị tư nhân chuyên nghiệp. Điều này không chỉ giúp giảm áp lực ngân sách cho việc duy tu, bảo dưỡng (hiện dự thảo đang phải bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách hằng năm) mà còn tạo ra các dịch vụ văn hóa chất lượng cao, tiệm cận với nhu cầu thị trường.
Đồng thời, cũng cần thí điểm Quỹ phát triển văn hóa nghệ thuật theo mô hình công - tư, thí điểm cơ chế cho phép Quỹ này tiếp nhận nguồn lực từ xã hội hóa và giải ngân cho các dự án sáng tạo nghệ thuật theo cơ chế linh hoạt, không bị ràng buộc bởi các quy định đầu tư công cứng nhắc, nhằm thúc đẩy các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao.
Thứ ba, Sandbox cho các ngành công nghiệp văn hóa mới và kinh tế đêm. Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030. Nghị quyết 30/NQ-CP của Chính phủ cũng nhắc đến việc khuyến khích sản phẩm văn hóa số và eSports. Dự thảo Chương trình hành động của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh triển khai Nghị quyết 80 đã xác định các lĩnh vực trọng tâm như phần mềm, trò chơi giải trí và đặc biệt là thúc đẩy eSports chuyên nghiệp. Nghệ An có thể thí điểm các giải đấu eSports chuyên nghiệp gắn với quảng bá hình ảnh địa phương, định vị tỉnh là trung tâm sáng tạo mới.
Để thực hiện điều này, tỉnh cần một Sandbox về chính sách để thu hút các doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ sáng tạo. Nghệ An có thể thí điểm các khu vực “không gian sáng tạo nội dung số” với các ưu đãi đặc thù về thuế, đất đai và hạ tầng viễn thông vượt trội để thu hút các game designer hay streamer về xứ Nghệ.
Nghệ An đã xác định phát triển kinh tế về đêm và các ngành mới, nên cần cơ chế Sandbox để “mở đường”. Cơ chế cho các Show diễn thực cảnh và kinh tế đêm cần thí điểm các quy định riêng về thời gian hoạt động, quản lý âm thanh, an ninh và dịch vụ đi kèm cho các không gian trải nghiệm như “Choa Show” hay các show diễn tại phố đi bộ Vinh, giúp doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư mà không lo ngại vướng các quy định hành chính thông thường.
Thứ tư, Sandbox trong chính sách thu hút và đãi ngộ nhân tài. Cần có cơ chế “đặt hàng” sáng tạo đột phá, thí điểm mô hình đặt hàng các văn nghệ sĩ, nghệ nhân theo kết quả đầu ra (tác phẩm có giải thưởng quốc tế, show diễn có doanh thu lớn) thay vì định mức kinh phí theo kiểu hành chính.
Bên cạnh đó, cần đãi ngộ vượt trội cho nghệ nhân dân gian, cho phép thí điểm các chế độ đặc thù cho nghệ nhân truyền dạy di sản (Ví, Giặm) trong cộng đồng và trường học, coi đây là một loại hình “dịch vụ văn hóa công đặc biệt” để huy động ngân sách địa phương chi trả linh hoạt.
Quản trị rủi ro bằng sự minh bạch
Nhiều ý kiến lo ngại rằng việc “thử nghiệm” sẽ dẫn đến các rủi ro về pháp lý hoặc làm biến tướng giá trị văn hóa. Tuy nhiên, Nghị quyết 30/NQ-CP đã nhấn mạnh việc chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” gắn với hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn minh bạch.
Sandbox cho Nghệ An không phải là một đặc quyền để làm sai, mà là một cơ chế phản ứng nhanh (Fast-track). Mọi hoạt động thử nghiệm từ show diễn thực cảnh đêm tại Thành cổ Vinh đến các dịch vụ du lịch số cần được giám sát chặt chẽ thông qua Bộ chỉ số văn hóa (V-Culture Index) và các công cụ quản trị dữ liệu hiện đại.
Việc sớm đưa cơ chế Sandbox vào Chương trình hành động của Ban Chấp hành Tỉnh ủy sẽ giúp Nghệ An chủ động thích ứng với sự phát triển của công nghệ 4.0 và chuyển đổi số. Nó tạo ra “không gian an toàn” để tỉnh thử nghiệm các mô hình kinh doanh văn hóa mới trước khi nhân rộng, giúp khơi thông nguồn lực xã hội hóa và giảm áp lực cho ngân sách tỉnh. Đó không chỉ thể hiện sự quyết liệt của Tỉnh ủy Nghệ An trong việc thực hiện các chỉ thị của Trung ương mà còn là lời khẳng định về một tư duy quản lý văn hóa hiện đại: Văn hóa không chỉ để bảo tồn, văn hóa còn để kiến tạo tương lai!
_______________________
* Thanh tra tỉnh Nghệ An
Hôm nay
Hôm qua
Tất cả