Nhà quê nội Bác Hồ

Có những địa danh không chỉ là một vùng đất, mà đã trở thành biểu tượng thiêng liêng trong tâm thức dân tộc. Kim Liên - Nam Đàn - Nghệ An là một nơi như thế. Nơi ấy có mái tranh đơn sơ của Làng Sen, có tiếng võng ru tuổi thơ bên Hoàng Trù, có lối đi đất đỏ in dấu chân Người từ thuở thiếu thời. Và suốt 70 năm qua (1956 -2026), biết bao thế hệ cán bộ, nhân viên của Khu di tích Kim Liên đã lặng thầm gìn giữ từng kỷ vật, từng mái nhà, từng trang tư liệu để hôm nay và mai sau, dân tộc Việt Nam vẫn còn nguyên một không gian ký ức về Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu.

Là một giáo viên Lịch sử sinh sống trên quê hương của Bác, tôi vẫn thường xuyên đưa vợ con, đón bạn bè đồng nghiệp của tôi đến từ moi miền của Tổ quốc về Nghệ An, đến Kim Liên mỗi khi đến dịp Tết cổ truyền, ngày sinh của Bác 19/5, ngày giỗ Bác 21.7 âm lịch, ngày Quốc khánh 2/9 nhiều năm qua.

Cứ mỗi lần đến Kim Liên, tôi không chỉ bước vào một khu di tích, mà như đang bước vào miền ký ức thiêng liêng của dân tộc. Ở đó, lịch sử không nằm trên những trang sách khô cứng, mà hiện hữu trong từng hàng cau, bờ rào dâm bụt, trong chiếc phản gỗ, chiếc rương cũ hay những bức thư, bài báo mang nét bút của Người. Chính vì vậy, hành trình 70 năm nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hồ Chí Minh ở Kim Liên không chỉ là nhiệm vụ của một đơn vị văn hóa, mà còn là hành trình gìn giữ hồn cốt dân tộc Việt Nam.

Ngay sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, năm 1956, Đảng và Nhà nước đã có chủ trương phục dựng quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đó là một quyết định mang tầm nhìn lịch sử và chiều sâu văn hóa đặc biệt. Bởi khi ấy, chiến tranh vừa đi qua, đất nước còn bộn bề khó khăn, Nghệ An đang vô cùng nghèo khó, nhưng Đảng ta vẫn dành sự quan tâm lớn lao cho việc bảo tồn những di sản gắn với Bác Hồ. Điều đó cho thấy, trong nhận thức của Đảng và Nhân dân ta, cuộc đời và tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ thuộc về quá khứ mà còn là ánh sáng soi đường cho tương lai dân tộc.

Những ngày đầu ấy, công tác nghiên cứu và sưu tầm ở Kim Liên vô cùng gian nan. Các hiện vật về thời niên thiếu của Bác vô cùng hiếm hoi; chiến tranh, thiên tai và biến động lịch sử đã làm mất mát nhiều dấu tích quý giá. Những người từng sống cùng thời với gia đình Bác phần lớn đã qua đời. Nhưng bằng lòng kính yêu Bác vô hạn, các cán bộ bảo tồn, các nhà nghiên cứu khu di tích Kim Liên và người dân địa phương Nam Đàn đã kiên trì đi tìm từng mảnh ký ức còn sót lại.

Đọc lại những tư liệu về quá trình phục dựng ngôi nhà của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc ở làng Sen, tôi thực sự xúc động. Người ta đã lần theo từng dấu vết của ngôi nhà qua nhiều lần mua bán, qua những biến động của thời cuộc để tìm lại từng cột gỗ, từng gian nhà cũ. Có những cây cột từng bị đục lỗ làm chuồng trâu, có những vật dụng đã lưu lạc qua nhiều gia đình, nhưng cuối cùng đều được đưa trở về quê Bác như một cuộc đoàn tụ đầy thiêng liêng của lịch sử.

Mái nhà tranh đơn sơ gợi nhớ một thời rất đỗi khó khăn, vất vả của vùng thôn quê nước Việt. Và cũng chính từ những nơi ấy đã nuôi lớn biết bao bậc anh hùng, hào kiệt, mang ý chí và hoài bão cứu nước, cứu dân mà Chủ tịch Hồ Chí Minh là người tiêu biểu nhất. Ảnh: Đình Tuyên

Cũng cảm động không kém là câu chuyện phục dựng ngôi nhà tranh ở Hoàng Trù - nơi Bác Hồ cất tiếng khóc chào đời. Sau nhiều năm bị tháo dỡ, bà con trong họ đã tự nguyện mang những phần gỗ còn giữ được góp lại để phục dựng ngôi nhà xưa. Đó không chỉ là sự đóng góp vật chất, mà còn là sự gửi gắm tình cảm, lòng biết ơn của Nhân dân đối với vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc.

Chiếc võng Bác Hồ nằm khi còn thơ bé. Đứng bên khung cửi và chiếc võng, nghe thuyết minh viên Khu di tích kể chuyện về tuổi thơ của Bác, du khách hiểu rõ hơn về những ngày tháng tuổi thơ của Bác ở quê ngoại. Ảnh: Đình Tuyên

70 năm qua, Khu di tích Kim Liên đã làm được một khối lượng công việc đồ sộ và đầy ý nghĩa. Từ việc hoàn thiện hồ sơ di tích để được công nhận là "Di tích Quốc gia đặc biệt" năm 2012, đến việc tổ chức hàng loạt hội thảo khoa học, tọa đàm nghiên cứu về quê hương, gia đình và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hàng chục đầu sách, phim tư liệu, hàng trăm bài nghiên cứu, bài báo khoa học đã được xuất bản, góp phần làm sáng rõ hơn cuộc đời giản dị mà vĩ đại của Người.

Đặc biệt, công tác sưu tầm hiện vật ở Kim Liên khiến tôi càng thêm trân trọng những người làm nghề bảo tàng. Đó là công việc đòi hỏi sự kiên trì, cẩn trọng và cả niềm đam mê. Từ chiếc xe Gát 69 từng chở Bác về thăm quê, chiếc thau đồng, bộ đũa cụ Nguyễn Sinh Sắc từng sử dụng, cho đến những vật dụng dân dã như mâm gỗ, bình vôi, cơi trầu… tất cả đều được nâng niu như những chứng nhân lịch sử.

Các bà, các mẹ ngắm nhìn những vật dụng đơn sơ, gần gũi của cuộc sống hàng ngày trong gian bếp của gia đình cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc. Ảnh: Đình Tuyên

Các hiện vật được trưng bày đúng vị trí năm xưa gia đình Bác sắp đặt, tưởng như nằm lặng lẽ nhưng vẫn âm thầm cất tiếng nói với thời gian. Ảnh: Đình Tuyên

Có người từng nói: “Di sản quý giá nhất của Bác Hồ không phải là những hiện vật, mà là tư tưởng, đạo đức và phong cách của Người”. Điều đó hoàn toàn đúng. Nhưng chính những hiện vật bình dị ở Kim Liên lại giúp tư tưởng lớn lao ấy trở nên gần gũi và sống động hơn với Nhân dân, nhất là với thế hệ trẻ hôm nay. Khi học sinh được tận mắt nhìn thấy chiếc phản gỗ, chiếc võng nơi Bác từng nằm ngủ, chiếc rương gỗ của bà Hoàng Thị Loan hay ngôi nhà tranh đơn sơ giữa làng Sen, các em sẽ hiểu sâu sắc hơn vì sao từ một miền quê nghèo khó ấy lại sinh ra một con người vĩ đại của dân tộc và Nhân loại.

Chiếc khung cửi đã đồng hành cùng "Người Mẹ Làng Sen" nuôi các con khôn lớn, trưởng thành để giúp dân, giúp nước. Ảnh: Đình Tuyên

Các em học sinh chăm chú ngắm chiếc bàn và bộ ấm, chén của gia đình cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc. Ảnh: Đình Tuyên

Trong nhiều năm giảng dạy môn Lịch sử trên quê hương xứ Nghệ, nhiều lần đưa học sinh của tôi về Làng Sen, tôi nhận ra rằng, không có bài học nào lay động trái tim học sinh bằng những câu chuyện chân thực từ di sản. Kim Liên chính là “lớp học lịch sử sống động” lớn nhất về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ở đó, các em không chỉ học về một lãnh tụ cách mạng, mà còn học về đạo hiếu, lòng yêu nước, đức hy sinh, ý chí vượt khó và tình yêu thương con người.

Giữa thời đại công nghệ số hôm nay, khi những giá trị truyền thống nhiều lúc bị lãng quên bởi nhịp sống hiện đại, công việc của những người gìn giữ di sản ở Kim Liên càng trở nên đáng quý. Việc số hóa tài liệu, hiện vật; xây dựng phim tư liệu; tổ chức trưng bày khoa học; đưa di sản đến gần hơn với công chúng là những bước đi cần thiết để tư tưởng Hồ Chí Minh tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống xã hội.

Bảy mươi năm là một hành trình dài. Biết bao thế hệ cán bộ đã âm thầm cống hiến tuổi trẻ và tâm huyết cho Khu di tích Kim Liên. Họ không chỉ làm công việc bảo tồn đơn thuần, mà đang thực hiện một sứ mệnh cao cả: giữ gìn ký ức dân tộc, giữ gìn những giá trị tinh thần thiêng liêng của đất nước.

Đứng giữa làng Sen trong một chiều gió nhẹ, nghe tiếng tre xào xạc bên mái tranh quê Bác, tôi càng thấm thía rằng: di sản Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở những ngôi nhà, hiện vật hay tư liệu quý, mà còn sống trong lòng Nhân dân, trong đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.

70 năm qua đi, Kim Liên vẫn lặng lẽ mà bền bỉ như thế. Và hành trình ấy chắc chắn sẽ còn tiếp tục, để quê hương của Bác mãi mãi là địa chỉ đỏ thiêng liêng, là nơi nuôi dưỡng tâm hồn, nhân cách và lòng yêu nước cho các thế hệ người Việt Nam hôm nay và mai sau./.