Trong các cộng đồng tộc người ở Nghệ An hiện nay, tộc người Ơ-đu là cộng đồng trải qua nhiều thăng trầm và gặp nhiều khó khăn hơn cả trong quá trình phát triển về mọi mặt chứ không riêng gì ở góc độ kinh tế di sản. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng đó là các hệ thống giá trị di sản văn hóa truyền thống đã bị mai một gần hết, đặc biệt là hệ thống tri thức bản địa bị mất đi qua quá trình thay đổi địa bàn sinh sống, tiếp xúc và giao lưu với các cộng đồng khác. Nếu các cộng đồng khác như Thái, Khơ-mú, Mông, Thổ, dù có bị mai một nhiều nhưng vẫn còn nhiều tri thức bản địa có thể vận dụng vào quá trình phát triển kinh tế, thì với người Ơ-đu hiện nay, việc sử dụng tri thức để sản xuất ra các sản phẩm hàng hóa cung cấp ra thị trường là vô cùng ít ỏi. Nếu xem các giá trị văn hóa bản sắc phải có tính khác biệt thì người Ơ-đu gần như không còn bản sắc. Nhưng ở một góc nhìn khác, cởi mở hơn, xem bản sắc Ơ-đu không phải là những giá trị riêng biệt, mà là bản sắc đa tầng hay đa bản sắc, do người Ơ-đu tạo nên trong quá trình giao lưu tiếp xúc văn hóa với các nhóm khác thì vẫn thấy được cộng đồng này đã khéo léo vận dụng các giá trị văn hóa lai ghép từ các cộng đồng khác vào quá trình phát triển một cách hiệu quả mà điều dễ nhận thấy trước hết đó là vận dụng vốn văn hóa trong lĩnh vực thủ công nghiệp truyền thống để phát triển kinh tế.

Trang phục truyền thống của phụ nữ Ơ-đu

Các tài liệu từ các nhà nghiên cứu dân tộc học đi trước khi nói về các nghề thủ công nghiệp truyền thống của người Ơ-đu đều nhắc đến các nghề như dệt may, đan lát, nghề mộc, nghề rèn, làm rượu cần… Tuy nhiên, theo những người già kể lại thì những nghề này của người Ơ-đu đã bị mai một và mất mát từ lâu. Hiện nay, nghề thủ công của người Ơ-đu gần như không còn, một số nghề thủ công đang tiếp tục được sản xuất bởi người Ơ-đu hiện tại là do người Thái hoặc người Khơ-mú về làm dâu trong các gia đình Ơ-đu ở đây thực hiện. Nếu có một vài người Ơ-đu biết làm thì đó cũng là do học được từ người dân tộc khác trong quá trình chung sống gần nhau. Như vậy, khi xem tri thức, kỹ năng về thủ công nghiệp là một loại vốn văn hóa thì có thể thấy rằng, người Ơ-đu tích lũy loại vốn này từ việc tiếp nhận và vận dụng của cộng đồng khác, đặc biệt là của người Thái. Người Ơ-đu ở bản Văng Môn hiện nay còn duy trì được các nghề dệt may, nấu rượu cần, đan lát…

Để hiểu rõ về việc vận dụng vốn văn hóa lai ghép trong nghề dệt may thổ cẩm vào phát triển kinh tế, hãy xem lại quá trình khôi phục bộ trang phục truyền thống của người Ơ-đu mà hai người có công lớn nhất là bà Vi Thị Dung và bà Lo Thị Nga. Khi chuyển đến bản Văng Môn, gần như người Ơ-đu không còn trang phục truyền thống. Khi đời sống kinh tế ở bản mới bắt đầu ổn định thì vấn đề văn hóa được quan tâm đầu tiên là phải khôi phục bộ trang phục truyền thống. Như đã nói, phần lớn phụ nữ Ơ-đu không biết dệt may. Và theo quy tắc hôn nhân, phụ nữ Ơ-đu hầu hết lấy chồng người Thái, Khơ-mú và đến sinh sống ở các bản nhà chồng. Còn phụ nữ về làm dâu ở bản Văng Môn thì chủ yếu là người Thái và Khơ-mú. Vậy nên, công việc khôi phục lại bộ trang phục truyền thống của người Ơ-đu lại đặt lên vai những nàng dâu Thái và Khơ-mú, đặc biệt là những phụ nữ Thái làm dâu Ơ-đu bởi người Thái vốn nổi tiếng về nghề dệt may thổ cẩm.

Bà Vi Thị Dung, người có vai trò quan trọng trong khôi phục bộ trang phụ truyền thống cùa phụ nữ Ơ-đu

Bà Vi Thị Dung sinh năm 1947 tại bản Cành Pải, xã Kim Đa, huyện Tương Dương cũ. Từ khi 10 tuổi bà đã được dạy học dệt may. Trong bản của bà chủ yếu là người Thái, chỉ có 4 - 5 hộ gia đình Ơ-đu sinh sống xen kẽ. Năm 1966, khi chưa đầy 20 tuổi, bà kết hôn với chồng là một người Ơ-đu cùng bản. Hai ông bà sinh được 7 người con gồm 4 trai 3 gái. Năm 2007, gia đình bà chuyển xuống bản Văng Môn sinh sống, do quê cũ thuộc vào diện tái định cư để lấy đất xây dựng thủy điện Bản Vẽ. Khi về bản Văng Môn, thấy người Ơ-đu đã tập trung lại với nhau thành một bản nhưng không còn trang phục truyền thống. Bà đã trao đổi với cán bộ trong bản và một số người khác tìm cách khôi phục lại bộ trang phục truyền thống của người Ơ-đu. Các cán bộ cũng động viên người dân trong bản, ai còn giữ được bộ trang phục truyền thống của ông bà, cha mẹ thì cho mượn nhằm tìm hiểu và khôi phục lại. May mắn là bà được một người phụ nữ trong bản cho mượn một bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Ơ-đu do mẹ chồng người này để lại. Từ bộ trang phục này, bà đã dành nhiều thời gian để tìm hiểu, trao đổi với một số người khác hiểu biết về nghề dệt may như bà Lo Thị Nga để cùng tìm cách khôi phục. Qua một thời gian tìm hiểu kỹ và làm thử mấy lần, các bà cũng đã khôi phục lại được bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Ơ-đu. Tuy không đúng chuẩn như trang phục của người Ơ-đu trước đây, nhưng cũng được hầu hết người Ơ-đu ở bản Văng Môn chấp nhận là trang phục truyền thống của dân tộc mình. Từ đó, bà Vi Thị Dung bắt đầu tập hợp một số phụ nữ khéo léo và yêu thích dệt may trong bản lại để dạy dệt may và các kỹ thuật để tạo ra một bộ trang phục truyền thống.

Cũng như bà Vi Thị Dung, bà Lo Thị Nga là một phụ nữ Thái về làm dâu Ơ-đu. Bà Lo Thị Nga sinh năm 1972 tại bản Pủng, xã Kim Đa, huyện Tương Dương cũ. Từ nhỏ bà được học nghề dệt may từ mẹ và khá khéo tay trong nghề này. Năm 1992, bà kết hôn với chồng là người Ơ-đu ở bản Cam gần nhà. Đến năm 2006 thì gia đình bà tái định cư đến bản Văng Môn sinh sống. Khi nghe bà Vi Thị Dung trao đổi ý định khôi phục lại trang phục truyền thống của người Ơ-đu thì bà Lo Thị Nga tham gia nhiệt tình và trở thành cộng sự quan trọng nhất với bà Vi Thị Dung. May mắn đến với bà khi trong số đồ cũ của bố chồng còn giữ được một bộ trang phục truyền thống của đàn ông Ơ-đu. Thế là bà lấy bộ trang phục này ra giặt sạch sẽ rồi nghiên cứu từng đường kim mũi chỉ. So với trang phục nữ thì trang phục nam Ơ-đu đơn giản hơn, ít hoa văn thêu thùa, nhưng lại đòi hỏi về chất nhuộm và sự chắc chắn của đường may. Từ đó, bà khôi phục lại bộ trang phục truyền thống của đàn ông Ơ-đu. Hiện tại, bộ trang phục này đã phổ biến với người dân Ơ-đu ở bản Văng Môn.

Bà Lo Thị Nga, người có đóng góp lớn trong khôi phục bộ trang phục truyền thống của người Ơ-đu

Có thể nói, để có bộ trang phục truyền thống của người Ơ-đu ở bản Văng Môn hiện nay, cả trang phục nam và nữ, công lao của bà Vi Thị Dung và bà Lo Thị Nga là rất lớn. Không chỉ tìm kiếm và khôi phục lại, hai bà còn truyền nghề cho nhiều phụ nữ trong bản. Số khung cửi trong bản cũng tăng lên đáng kể. Ban đầu chỉ có hai khung cửi của bà Vi Thị Dung và bà Lo Thị Nga, đến nay đã có hơn chục khung cửi. Năm 2019, Ban Dân tộc tỉnh Nghệ An cũng hỗ trợ cho 20 khung cửi để phát triển nghề dệt may, nhưng chỉ một nửa trong số đó hoạt động được. Qua sự giúp đỡ của bà Vi Thị Dung và bà Lo Thị Nga, nhiều người Thái và Khơ-mú về làm dâu ở Văng Môn đã biết dệt may. Hình ảnh nhiều người phụ nữ trong bản cùng tập hợp nhau lại vừa thêu may vừa trò chuyện vốn đã biến mất từ lâu nay được hồi sinh lại và dần phổ biến hơn. Nhiều người đã tự dệt may trang phục cho gia đình sử dụng. Còn những gia đình không có người dệt may được thì họ đặt mua của nhà bà Vi Thị Dung và bà Lo Thị Nga với giá mỗi bộ trang phục đàn ông là 300.000đ và trang phục của phụ nữ là 600.000đ (theo mức giá giữa năm 2025). Mỗi gia đình đều có trang phục truyền thống để mặc khi cần thiết. Con cái đến trường cũng cần một bộ để mặc vào ngày lễ chào cờ hoặc các lễ lớn. Công việc dệt may của bà Vi Thị Dung và bà Lo Thị Nga cũng vì vậy mà ngày càng phát triển hơn. Bà còn nhận những đơn hàng do các cơ quan đặt khi có những chương trình, dự án phát triển liên quan mà cần đến các sản phẩm truyền thống. Nhờ vậy, bà cũng có thêm nguồn thu nhập quan trọng để mua lương thực và chi tiêu trong gia đình. Có tháng ít thì được dăm bảy trăm, tháng nhiều thì được một hai triệu, đây cũng là nguồn thu nhập đáng kể trong bối cảnh công việc tại chỗ của người Ơ-đu còn vô vàn khó khăn.

Ngoài dệt may, người Ơ-đu cũng biết vận dụng kỹ thuật làm rượu cần của người Thái để phát triển kinh tế. Hiện nay, trong bản Văng Môn có hai người thường xuyên làm rượu cần để bán và kiếm thêm thu nhập cho gia đình. Họ đều là những người phụ nữ Thái về làm dâu ở đây. Với kinh nghiệm nhiều năm ủ và làm rượu cần nên rượu họ làm ra được nhiều người chọn mua để uống. Khi các gia đình có công việc lớn nhỏ, từ các nghi lễ truyền thống, tổ chức đám cưới, làm nhà mới hay đơn giản là anh em lâu ngày tụ họp thì cũng có bình rượu cần để tăng thêm niềm vui và tình cảm. Vậy nên việc sản xuất rượu cần để bán cũng mang lại một nguồn thu nhập, dù không lớn nhưng đã góp phần quan trọng vào nâng cao đời sống của gia đình. Năm 2025, giá rượu cần bình nhỏ từ 100.000 - 150.000đ, bình vừa thì 200.000 - 250.000đ, còn bình to thì 300.000 - 400.000đ. Có những tháng chỉ bán được vài ba bình, còn tháng Tết thì bán cả chục bình rượu, thu nhập tăng lên nhiều. Nguồn thu nhập này dù không thường xuyên và không quá lớn nhưng cũng là một góc độ cho thấy người Ơ-đu đã tiếp nhận những di sản văn hóa từ cộng đồng khác về để đưa vào quá trình kiến tạo cuộc sống của mình.

Trang phục truyền thống của người Ơ-đu trong lễ đón tiếng sấm đầu năm

Dù rằng các hoạt động kinh tế di sản của người Ơ-đu hiện tại rất nhỏ lẻ, mờ nhạt, nhưng cũng cần có cái nhìn xa hơn và rộng hơn đối với cộng đồng này. Người Ơ-đu ở bản Văng Môn đang trong quá trình tái lập lãnh thổ hóa sau khi có bản riêng của mình. Và họ cũng đang trong quá trình tái cấu trúc bản sắc văn hóa dân tộc với việc khôi phục, tái tạo những giá trị văn hóa truyền thống như trang phục truyền thống, các giai điệu dân ca dân vũ, các món ăn đặc trưng… và đặc biệt là Lễ hội đón tiếng sấm đầu năm đã được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Quá trình khôi phục văn hóa của người Ơ-đu là một sự sáng tạo cộng đồng, trong đó có những người tiên phong đóng vai trò quan trọng, và cả cộng đồng cùng tham gia, chia sẻ và đóng góp. Điều này cho thấy cộng đồng Ơ-đu đang hướng đến các hoạt động kinh tế di sản trong tương lai gần khi mà những giá trị văn hóa được khôi phục và những kế hoạch về phát triển du lịch, về kinh tế lễ hội đang được đặt ra cùng với những hoạt động thủ công nghiệp hiện tại.

Tóm lại, kinh tế di sản ở cộng đồng dân tộc Ơ-đu hiện nay vô cùng mờ nhạt. Một mặt do hệ thống di sản văn hóa của họ đã bị mai một, mặt khác có một số di sản văn hóa mới được khôi phục thì chưa tạo ra được những giá trị cần thiết để khai thác vào phát triển kinh tế. Tuy nhiên, trong quá trình sinh sống lâu năm bên cạnh người Thái và Khơ-mú, qua việc liên tục mở rộng quan hệ hôn nhân với các cộng đồng này mà người Ơ-đu cũng đã tiếp nhận một số giá trị văn hóa của họ về tái cấu trúc lại cho phù hợp với văn hóa truyền thống của mình và vận dụng vào phát triển kinh tế như việc tiếp nhận nghề dệt may thổ cẩm hay làm rượu cần. Nên có thể gọi đó là loại hình kinh tế di sản dựa trên các giá trị văn hóa của cộng đồng khác để làm giàu cho chính cộng đồng mình./.