Tháng 5/2026, người dân ở bản Văng Môn vui mừng đón rước bằng chứng nhận ghi danh di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đối với Lễ đón tiếng sấm của dân tộc Ơ Đu. Đây là niềm vui lớn, là sự ghi nhận những kết quả quan trọng trong công cuộc khôi phục, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc thiểu số rất ít người trong nhiều năm qua. Để có một lễ đón tiếng sấm của người Ơ Đu đặc sắc như hiện nay là kết quả của một nỗ lực to lớn từ chính quyền, người dân trải qua hai thế hệ trong gần hai thập kỷ qua.

Tiếng sấm là một biểu tượng xuất hiện trong nhiều nền văn hóa gắn của các cộng đồng sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp. Nó không chỉ là một hiện tượng tự nhiên, mà còn là một dấu hiệu quan trọng trong cách tính lịch của nhiều cộng đồng, cả về mặt nông lịch lẫn lịch tính vòng đời. Trong văn hóa Ơ Đu, tiếng sấm là báo hiệu một sự khởi đầu của một năm mới, một mùa màng mới, một giai đoạn mới. Tiếng sấm mang lại cho họ sự hân hoan, sự chờ đón và tiếng sấm cũng đem lại cho họ những niềm vui, những dấu mốc trưởng thành mới. Đặc biệt, tiếng sấm đầu tiên là dấu hiệu rất quan trọng và thiêng liêng đối với người Ơ Đu. Nó là tiếng sấm của sự kết thúc, cũng là tiếng sấm của sự khởi đầu. Sau một thời gian dài sinh hoạt, sản xuất người ta cần nghỉ ngơi để đảm bảo sức khoẻ cũng như chuẩn bị cho một giai đoạn mới. Và khi tiếng sấm đầu tiên vang lên, là lúc kết thúc một chu kỳ cũ, và cũng là khởi đầu một chu kỳ mới trong sản xuất nông nghiệp, trong các sinh hoạt văn hóa. Với con người cũng vậy, khi tiếng sấm đầu tiên vang lên, họ kết thúc một vòng tuổi và bước sang một vòng tuổi mới. Trước và sau tiếng sấm đầu tiên, là hai giai đoạn trưởng thành khác nhau của người Ơ Đu. Những đứa bé từ khi sinh ra chưa được nghe tiếng sấm nghĩa là chưa được ghi nhận thành viên trong gia đình. Chỉ khi nào nghe được một tiếng sấm đầu tiên và được ông bà hay cha mẹ buộc chỉ tay thì mới chính thức là một thành viên được tổ tiên chứng nhận. Người nào càng nghe được nhiều tiếng sấm đầu tiên hơn thì già hơn, lớn tuổi hơn người khác. Vì có nhiều giá trị, nhiều ý nghĩa khác nhau nên khi tiếng sấm đầu tiên vang lên, người ta phải tiến hành làm nhiều việc để đón nhận sự kiện quan trọng đó. Đó cũng chính là cái mà nhiều người vẫn gọi là lễ đón tiếng sấm đầu tiên của dân tộc Ơ Đu.

Người dân Văng Môn ra suối vệ sinh đồ đạc để chuẩn bị cho lễ đón tiếng sấm đầu tiên

Trong ký ức của người Ơ Đu, thời xa xưa, khi mà các bản của họ vẫn còn tập trung thì lễ đón tiếng sấm đầu tiên là lễ hội chung, được Trưởng họ đứng ra tổ chức và các gia đình trong bản cùng tham gia. Nhưng những lễ hội đông vui như vậy của cả bản chỉ còn tồn tại trong ký ức hay theo lời kể của những người già mà thôi. Bởi từ khi người Ơ Đu không còn bản riêng, phải sống phân tán vào các bản của người Thái và Khơ Mú thì rất hiếm khi tập trung lại để tổ chức lễ đón tiếng sấm ở cấp độ cộng đồng. Theo ông Lo Thanh Bình, một trong những người Ơ Đu cao tuổi nhất ở bản Văng Môn hiện nay cho biết thì trước đây, lễ được tổ chức chung cả bản rất vui. Khi nghe có tiếng sấm đầu tiên, già làng và Trưởng họ tập trung mọi người ra nhà thờ họ, cùng nhau mổ lợn, đi kiếm thịt chuột, thịt sóc, cá, nấu rượu cẩm với rượu cần và làm xôi để làm lễ đón tiếng sấm. Mọi người cùng đóng góp một ít để tổ chức lễ hội. Năm được mùa thì họ mổ trâu hoặc bò, không thì cũng mổ một con lợn. Trưởng họ hoặc một thầy mo uy tín trong bản làm lễ cúng thần linh để cầu mong cho cả bản được bình an, làm ăn thuận lợi và có cuộc sống hạnh phúc. Rồi người già buộc chỉ tay cho trẻ con để ghi nhận những thành viên mới cũng như để cầu chúc cho con trẻ luôn được khỏe mạnh. Rồi tất cả mọi người cùng nhau ăn uống và múa hát cho đến hết ngày thì nghỉ. Lễ đón tiếng sấm đầu tiên cũng là nghi lễ cộng đồng lớn nhất của người Ơ Đu.

Mặt khác, hầu hết các gia đình Ơ Đu trước đây đều tổ chức lễ đón tiếng sấm đầu tiên như là một lễ đón mừng năm mới của nhiều dân tộc khác. Và với người Ơ Đu, lễ đón tiếng sấm đầu tiên là một nghi lễ quan trọng trong gia đình. Khi nghe tiếng sấm đầu tiên nổ ra trên bầu trời, người Ơ Đu biết đó là dấu hiệu hết năm cũ và chuyển sang một năm mới. Chủ nhà gọi mọi người trong gia đình lại để chuẩn bị làm lễ. Các thành viên chung sức nép dọn nhà cửa. Đàn ông thì sửa soạn lại đồ đạc, xem lại nhà xem có chỗ nào hư hỏng để sửa lại. Nép dọn chuồng trại cho gia súc gia cầm. Phụ nữ thì đem các đồ đạc, dụng cụ trong nhà ra lau chùi, vệ sinh thật sạch sẽ. Tiếp đến là mọi người thay phiên nhau tắm gội thân thể thật sạch, tìm bộ đồ đẹp nhất để mặc. Nép dọn nhà cửa, vệ sinh chuồng trại, tắm gội thân thể không chỉ mang ý nghĩa vệ sinh mà còn có ý nghĩa là bỏ lại cái đã qua, chuẩn bị tươm tất để đón năm mới, mùa màng mới và cuộc sống mới. Sau khi nép dọn, vệ sinh thì tập trung mổ gà, đồ xôi, chuẩn bị rượu cần và rượu cẩm để làm lễ. Thường thì chủ nhà sẽ làm chủ lễ luôn. Trường hợp nhà nào năm vừa rồi làm ăn gặp khó khăn, hay thiếu may mắn trong cuộc sống do ốm đau bệnh tật thì họ có thể mời thầy mo đến cúng. Sau khi chuẩn bị cỗ cúng gồm gà, xôi, rượu thì chủ nhà làm lễ cúng xin thần linh phù hộ cho gia đình bình an mạnh khoẻ, làm ăn gặp nhiều may mắn. Đây là hình thức cúng vía cho các thành viên trong gia đình, đặc biệt là trẻ con. Ông bà, bố mẹ làm lễ cúng vía và buộc chỉ tay cho con cái. Sau lễ, cả gia đình cùng sum họp ăn uống với nhau. Thậm chí các gia đình anh em còn đến chung vui với nhau.

Lễ đón tiếng sấm đầu tiên của người Ơ Đu năm 2026

Kể từ khi tái định cư về bản Văng Môn (xã Nga My) vào năm 2006 thì người Ơ Đu có một bản riêng với cơ cấu chính quyền đầy đủ. Quãng thời gian ban đầu mọi người đều tập trung vào ổn định cuộc sống sau khi về bản mới. Khi cuộc sống bắt đầu vào nề nếp, những người lớn tuổi và ban quản lý bản bắt đầu quan tâm đến vấn đề bảo tồn, khôi phục các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Trươc tiên là bắt tay vào việc khôi phục ngôn ngữ Ơ Đu qua những lớp học do các già làng dạy cho bà con với những từ vựng cơ bản. Tiếp đó, khôi phục các giá trị văn hóa khác bao gồm cả văn hóa vật chất đến văn hóa tinh thần. Từ trang phục truyền thống, các bài dân ca dân vũ rồi những bài cúng, bài mo cũng được khôi phục ở những mức độ khác nhau. Trong đó, quan trọng nhất là khôi phục lễ đón tiếng sấm - một hoạt động văn hóa có ý nghĩa lớn nhất của người Ơ Đu. Từ đầu những năm 2010, các cán bộ quản lý bản cùng với các già làng dưới sự hỗ trợ của chính quyền địa phương đã bắt đầu quan tâm đến những vấn đề này.

Ông Lo Xuân Tình, người từng làm Trưởng bản giai đoạn đầu mới thành lập chia sẻ rằng: “Sau khi ổn định cuộc sống ở bản mới, ban quản lý bản và chính quyền xã bắt đầu họp bàn để đưa ra những kế hoạch xây dựng bản. Nhờ giao thông đi lại thuận tiện, và nhiều chính sách chế độ hỗ trợ từ Nhà nước nên đời sống kinh tế của người dân khá lên dần. Lúc đó nhận thấy vấn đề văn hóa cần được quan tâm. Người Ơ Đu đã có một bản riêng của mình nên việc khôi phục lại các giá trị văn hóa cộng đồng là điều cần thiết. Từ những năm 2010-2015, việc khôi phục văn hóa luôn là nhiệm vụ quan trọng của bản bên cạnh phát triển kinh tế. Nhiều cuộc họp có các già làng và nhiều người dân để bàn nên lựa chọn khôi phục những yếu tố văn hóa nào được người dân quan tâm. Có lúc họp nhóm nhỏ giữa các cụ già với cán bộ bản, có lúc thì họp cả bản. Lúc họp ban ngày, lúc thì trao đổi với nhau ban đêm. Có những cuộc họp chính thức công khai, cũng có những cuộc chỉ là thảo luận với nhau trên bàn rượu… Qua ý kiến của người dân, nhất là các cụ già thì một danh mục những giá trị văn hóa quan trọng của người Ơ Đu cần phải được quan tâm và khôi phục dần được đặt ra”.

Bản Văng Môn đón nhận bằng Chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với Lễ đón tiếng sấm đầu năm của người Ơ Đu

Khôi phục lễ đón tiếng sấm là vấn đề quan trọng được người dân chú ý nhiều nhất. Như già làng, thầy mo Lo Văn Cường tâm sự: “Hầu hết các dân tộc đều có những sinh hoạt văn hóa cộng đồng để kết nối các gia đình, các cá nhân với nhau. Với người Ơ Đu thì lễ đón tiếng sấm là sinh hoạt văn hóa quan trọng nhưng trong thời gian dài không được duy trì. Lễ đón tiếng sấm không chỉ là một cột mốc làm cầu nối giữa năm cũ - năm mới, giữa mùa cũ - mùa mới, mà còn là cầu nối giữa người thường với thần linh, giữa người sống với người chết, là cầu nối giữa các thành viên trong cộng đồng, và phần nào cũng là để gặp gỡ giao lưu với các cộng đồng bên cạnh. Vậy nên khôi phục lễ đón tiếng sấm cũng góp phần khôi phục lại nhiều giá trị văn hóa khác nhau”.

Để khôi phục lễ đón tiếng sấm thì phải hiểu đó là cái gì và cần phải làm như thế nào. Đây là một vấn đề không dễ dàng. Như bà Mạc Thị Tím, người từng làm Bí thư chi bộ rồi Trưởng bản Văng Môn, một trong những người trực tiếp tham gia kể lại: “Khi có chủ trương của chi bộ và mọi người nhất trí thì bắt đầu bắt tay vào việc tìm hiểu. Chúng tôi cùng nhau đi tìm những người già trong bản để hỏi chuyện và ghi chép lại theo trí nhớ của các cụ về việc tổ chức lễ đón tiếng sấm. Không phải ai cũng biết chi tiết. Có người chỉ nhớ được là ở quê cũ từng thấy cha ông làm như này như kia, cũng có người mô tả chi tiết hơn việc phải làm từ đâu đến đâu và phải chuẩn bị những gì để làm lễ. Cứ như vậy, người biết ít người biết nhiều, cùng nhau kể lại và chúng tôi ghi chép xong về tổng hợp lại rồi lại đi trao đổi lại với các cụ già. Rồi lại tiếp tục bổ sung thêm. May mà hồi đầu còn nhiều cụ già trong bản còn minh mẫn để kể chuyện như cụ Mằn, cụ Phong, cụ Bốn Nhông, cụ Nghệ… Sau một thời gian thì chúng tôi cũng bắt đầu hình dung ra lễ hội đón tiếng sấm. Nhưng vì điều kiện còn nhiều hạn chế nên chỉ thực hiện được vài lần quy mô nhỏ”.

Thầy mo đọc lời khấn cầu thần sấm

Một trong những khó khăn lớn nhất trong quá trình khôi phục lễ đón tiếng sấm là khôi phục bài cúng theo tiếng Ơ Đu dùng trong buổi lễ. “Khi về bản Văng Môn, người biết tiếng Ơ Đu đã ít, lại không mấy người làm thầy mo, biết cúng nên cũng không thuộc bài cúng của mình. Mấy cụ già vẫn còn biết một ít tiếng Ơ Đu nhưng không biết bài cúng. Trước đó, trong những lễ lớn người Ơ Đu phải nhờ thầy cúng người Thái hoặc Khơ Mú về giúp làm lễ, khi chuyển về Văng Môn cũng vậy. Nhưng giờ khôi phục lễ đón tiếng sấm là sinh hoạt văn hóa quan trọng nhất của cộng đồng mình mà phải đi nhờ người dân tộc khác thì cũng không nên. Thế nên nhất quyết phải tìm lại bài cúng bằng tiếng Ơ Đu. Bên cạnh việc hỏi những người già thì còn hỏi thêm một số thầy cúng người Thái. Sau đó còn hỏi lại những người Ơ Đu bên Lào khi được gặp nhau để có một bài cúng riêng bằng tiếng Ơ Đu, dù còn sơ khai. Bài cúng hiện nay bằng tiếng Ơ Đu là kết quả của một quá trình như vậy” - thầy m Lo Văn Cường chia sẻ thêm.

Chính quyền địa phương tặng giấy khen tôn vinh các già làng có nhiều đóng góp trong quá trình khôi phục văn hóa truyền thống dân tộc Ơ Đu

Cùng với sự hỗ trợ, giúp đỡ của Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch, của chính quyền địa phương, đặc biệt là nỗ lực của cán bộ bản, các già làng, của toàn thể người dân Văng Môn, năm 2015, lễ đón tiếng sấm của người Ơ Đu được tái hiện tại bản Văng Môn, đánh dấu sự khôi phục một sinh hoạt văn hóa cộng đồng quan trọng của dân tộc có dân số ít nhất nước hiện nay. Đến năm 2017, lễ hội đón tiếng sấm lại được tái hiện ở Làng Văn hóa các dân tộc Việt Nam và được nhiều người biết đến. Trong những lần đầu mới tái hiện lại lễ đón tiếng sấm thì vẫn còn nhiều vấn đề bất cập, nhiều điểm còn chưa phù hợp. Nhưng qua mỗi lần tổ chức, những người liên quan, nhất là những người tâm huyết trong bản lại thảo luận với nhau và trao đổi với những người khác để tìm cách sửa chữa, bổ sung. Cứ thế, sau mỗi lần tổ chức, lễ đón tiếng sấm lại được hoàn thiện hơn, bài bản hơn, và cũng được nhiều người đón nhận hơn.

Trong hơn một thập kỷ tính từ lần đầu tiên khôi phục lại, hàng năm người dân bản Văng Môn cũng tự góp tiền lại để tổ chức lễ đón tiếng sấm. Bình thường các hộ gia đình đóng góp mỗi người một ít để tổ chức một nghi lễ nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của người dân. Vài ba năm thì đóng góp nhiều hơn và kêu gọi hỗ trợ để tổ chức lớn hơn nhằm tạo thành một lễ hội để người dân vui chơi và cũng để quảng bá văn hóa Ơ Đu ra rộng rãi hơn… Chính những nỗ lực đó mà lễ hội đón tiếng sấm dần được khôi phục thành sinh hoạt văn hóa đều đặn hàng năm đối với đồng bào Ơ Đu. Năm 2025, lễ đón tiếng sấm của người Ơ Đu được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là một sự chứng nhận, ghi danh một di sản văn hóa phi vật thể của một cộng đồng, mà còn là sự ghi nhận sự nỗ lực bền bỉ, kiên trì của người dân Văng Môn, của chính quyền địa phương và nhiều đơn vị liên quan. Đó là sự tôn vinh cho những giá trị văn hóa đặc trưng của một cộng đồng, cũng là sự tôn vinh những nỗ lực trong quá trình khôi phục di sản văn hóa của người Ơ Đu trong gần hai thập niên qua./.