Chân dung cụ Phan Bội Châu

Đầu thế kỷ XX, đất nước Việt Nam chìm đắm trong màn đêm u tối của ách đô hộ thực dân Pháp. Triều đình phong kiến nhà Nguyễn hoàn toàn bất lực, đầu hàng và trở thành tay sai bán nước. Trước họa vong quốc, Nhân dân lầm than, điêu đứng, truyền thống yêu nước hàng nghìn năm của dân tộc ta đứng trước thử thách sống còn.

Trong bối cảnh lịch sử đầy đau thương và bi tráng ấy, xuất hiện một nhân cách lớn, một ngọn hải đăng soi đường cho cả một thế hệ thanh niên và trí thức đương thời. Đó là cụ Phan Bội Châu. Cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của cụ không chỉ gắn liền với những phong trào cứu nước sôi nổi nhất đầu thế kỷ XX mà còn là bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử tư tưởng yêu nước Việt Nam, đưa phong trào giải phóng dân tộc thoát khỏi lối mòn phong kiến bước lên một tầm cao mới, hướng ra ánh sáng thời đại.

Bối cảnh lịch sử và sự chuyển biến tư tưởng của cụ Phan Bội Châu trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

Sinh ra tại huyện Nam Đàn (nay xã Vạn An), tỉnh Nghệ An - vùng đất địa linh nhân kiệt, giàu truyền thống yêu nước và hiếu học, Phan Bội Châu sớm nung nấu lòng căm thù giặc sâu sắc. Khi thực dân Pháp đặt ách thống trị, các phong trào yêu nước chống Pháp theo ý thức hệ phong kiến như khởi nghĩa Hoàng Hoa Thám, hay phong trào Cần Vương diễn ra vô cùng anh dũng nhưng cuối cùng đều thất bại do hạn chế về đường lối, tổ chức và sự lỗi thời của hệ tư tưởng phong kiến trước một kẻ thù tư bản chủ nghĩa hiện đại. Lịch sử đặt ra một câu hỏi bức thiết: Cứu nước bằng cách nào? Phải đi theo con đường nào khi triều đình bất lực, các sĩ phu đã bế tắc?

Khác với nhiều sĩ phu thủ cựu, chỉ biết quay lưng nhìn về quá khứ Nho học, Phan Bội Châu là người có tư duy nhạy bén, sớm nhận ra sự tụt hậu của đất nước và sự thay đổi của thời cuộc thế giới. Cụ chủ trương phải vượt qua biên giới quốc gia, tìm hiểu thế giới bên ngoài để tìm kiếm con đường cứu nước. Cụ viết:

                          “Non sông đã chết sống thêm nhục

Hiền thánh còn đâu học cũng hoài

Muốn vượt bể Đông theo cách gió

Muôn trùng sóng bạc tiền ra khơi”

                                               Trích “Lưu biệt khi xuất dương”

Chính vì thế cụ nhận thấy muốn đánh đổ thực dân Pháp, trước hết phải chấn hưng dân khí, khai mở dân trí, mở mang dân sinh. Cụ đã tập hợp các sĩ phu yêu nước, thành lập ra Duy Tân hội vào năm 1904 nhằm mục đích đánh đổ thực dân Pháp, khôi phục một nước Việt Nam độc lập. Duy Tân hội là một tổ chức cách mạng tiến bộ nhất lúc bấy giờ. Xét về hình thức tổ chức và tôn chỉ mục đích của Duy Tân hội, nó khác với những tổ chức hội đảng xưa, chỉ là tập hợp những người vũ dũng có tính chất rất địa phương và gắn liền trực tiếp cá tính của một người cầm đầu. Đó là những hội đảng của thời phong kiến tập hợp nhau theo kiểu “uống máu ăn thề”. Trái lại Duy Tân hội được một “cương lĩnh hành động” chỉ đạo khi Phan Bội Châu và các đồng chí của mình đưa ra những văn kiện trong cuộc họp lần thứ 2 vào năm 1906 ở Quảng Đông. Rồi từ Duy Tân hội, một chi hội lấy tên là Công hiến hội hoạt động ở Nhật Bản, đồng thời có các chi nhánh khác dần dần được thiết lập ở nước ngoài như ở Quảng Đông, Xiêm… cho đến năm 1912, nó được cải tổ thành Việt Nam Quang Phục hội và đến năm 1924 lại thành Việt Nam Quốc Dân Đảng.

Hội Duy Tân họp bàn kế hoạch xuất dương cầu viện chính phủ Nhật Bản. Trọng trách ấy, Hội giao cho Phan Bội Châu gánh vác. Đầu năm 1905, Phan Bội Châu vượt biển sang Nhật tìm đường cứu nước. Trải qua những tháng ngày hoạt động trên đất Nhật, Phan Bội Châu thấy rằng không thể trông chờ vào sự giúp đỡ của người ngoài để cứu nước mà mình cần dựa vào thực lực của dân tộc. Bởi cụ nhận thức được rằng muốn giải phóng dân tộc phải đào tạo những con người có tài, có đức, am hiểu về chính trị, về kỹ thuật quân sự tiến bộ. Vi thế, đến giữa năm 1905, Phan Bội Châu trở về Việt Nam chính thức khởi xướng và lãnh đạo phong trào Đông Du. Từ năm 1905 - 1908, Phan Bội Châu đã đưa được gần 200 thanh niên sang Nhật học tập. Đây là bước đột phá mang tính lịch sử, đưa người Việt Nam vươn ra biển lớn, tiếp cận với tri thức quân sự, chính trị hiện đại và tư tưởng dân chủ tư sản.

Vai trò lịch sử to lớn của Phan Bội Châu trong phong trào giải phóng dân tộc

          Trước Phan Bội Châu, phần lớn các phong trào yêu nước đều mang nặng tư tưởng “trung quân ái quốc”. Hội Duy Tân của Phan Bội Châu không có ý định phục vụ quyền lợi của một ông vua, một triều đại nào. Tất cả mọi suy nghĩ, hành động của Phan Bội Châu đều nhằm phục vụ dân tộc. Phan Bội Châu có lẽ là nhà chính trị đầu tiên nhân danh quyền lợi của cả dân tộc Việt Nam, độc lập đối với mọi liên hệ trung thành với một ông vua. Tư tưởng duy nhất thúc đẩy Phan Bội Châu tiến lên làm nhiệm vụ cứu nước trong thời đại mới với chủ trương đường lối mới vì nước đã mất. Phan Bội Châu viết: “ Theo công pháp vạn quốc đã định, được gọi là một nước thì phải có Nhân dân, có đất đai, có chủ quyền. Trong ba cái ấy thì Nhân dân là quan trọng nhất. Không có Nhân dân thì đất đai không còn, Nhân dân mất thì nước mất” ( Trích “Việt Nam quốc sử khảo” in trong Phan Bội Châu toàn tập, Tập 3, Nxb Thuận Hoá và Trung tâm Văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, 2000 tr68). Việc cụ Phan nhấn mạnh vào vị trí quan trọng nhất của Nhân dân đối với sự tồn tại của một nước, chứng tỏ đây là một sự phủ định quan niệm cũ coi vua là gốc của nước, như Lãnh tụ Cần Vương trước đó đã nhấn mạnh: “Cái chỗ dựa để dựng nước chỉ ở nơi luân thường vua tôi, cha con mà thôi”. Hay như nhà cải cách Nguyễn Trường Tộ cũng cho “vua là gốc”, “không có đạo vua thì không có thế gian”. Vì thế cụ Phan ra sức kêu gọi đồng bào ta:

Nghìn muôn ức triệu người chung góp

                                  Xây dựng nên cơ nghiệp nước nhà

                                  Người dân ta của dân ta

Dân là dân nước, nước là nước dân”

                                                                     Trích “Hải ngoại huyết thư”

Ngọn cờ tập hợp và cổ vũ tinh thần yêu nước rộng lớn

 Đất nước rơi vào tay giặc Pháp. Vua quan trở thành tay sai, bù nhìn. Nỗi thống khổ đè nặng lên vai người dân:

     “Trăm thứ thuế, thuế gì cũng ngặt

Rút chặt dần như thắt chỉ xe

Miền kẻ chợ phía nhà quê

    Của đi có lối của về thì không”                                                          

Chính nhận thấy người dân chìm trong nỗi thống khổ như thế nên Phan càng nung nấu phải làm sao giải phóng được dân tộc. Muốn giải phóng dân tộc ắt phải có sự đoàn kết, gắn bó của tất cả Nhân dân. Phan nhận ra rằng Nhân dân là chủ của đất nước, và đã là chủ thì phải cùng nhau đứng dậy giết giặc để thu phục lại giang sơn. Phan Bội Châu đặt hy vọng vào “năm mươi triệu số người trong nước”. Họ đều là “cháu con một họ”, đều là “chú bác anh em”, đều có tài sản chung là đất nước của ông cha để lại. Cho nên việc đánh giặc: “Cốt rằng người nước chung nhau một lòng”. Yêu nước là phải đoàn kết và đoàn kết mới thực hiện được yêu nước: “nước đã là nước chung thì phải chung lòng, chung sức mà chống đỡ”. Yêu nước là phải giữ cho nước nhà được độc lập mà “độc lập là do hợp quần mà có” (Việt Nam Quốc sử khảo), vì vậy phải đoàn kết. Và cụ tin rằng Nhân dân ta “ai cũng một bụng phục thù ái quốc”. Với lòng tin vững chắc đó, Phan đã ra sức kêu gọi đồng tâm:

                                  “ Hợp muôn tay ra sức quang phục

                                     Quyết có phen rửa nhục báo thù

                                      Mấy câu ái quốc reo hò

                                      Chữ đồng tâm ấy phải cho một lòng”.

Một khi cả nước đã đồng tâm thì:

                                   “ Việc dẫu nặng chia mang cũng nổi

                                       Xúm tay vào kéo lại non sông”

và tự do độc lập của đất nước ắt giành lại được.

Trên cơ sở một lòng tin như vậy vào Nhân dân đối với sự nghiệp cứu nước, nhận thức của Phan Bội Châu về vai trò của Nhân dân qua các thời kỳ đã có sự phát triển, sự phân tích, đánh giá mức độ và khả năng tham gia sự nghiệp giải phóng dân tộc của mỗi hạng người trong xã hội nước ta ngày càng được xác định cụ thể hơn. Năm 1905, khi viết Việt Nam vong quốc sử, Phan Bội Châu chia những người trong nước ra làm năm bậc, tất cả đều là con một ông cha và một bà mẹ, của một bầu trời và cùng sống trên một miếng đất như nhau, tất cả đều là đồng bào trong một nước  và đều có nhiệm vụ làm cho nước nhà sống lại. Đến tác phẩm Hải ngoại huyết thư (1906), cụ đã đề cập đến mười hạng người đồng tâm: phú hào, quan tước, thế gia, sĩ tịch, lính tập, giáo đồ, côn đồ nghịch tử, nhi nữ anh si, bồi bếp thông ký, cừu gia đệ tử, người đi du học. Ở mỗi hạng người cụ đều phân tích vị trí, vai trò của họ đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Tầng lớp nào, hạng người nào cụng bị chèn ép, cũng bị đầy đọa dưới sự thống trị của thực dân Pháp. Cho nên ai cũng có trách nhiệm và khả năng để đứng lên lật đổ thực dân cướp nước.

                    “ Năm mươi triệu đồng lòng đua sức

                       Năm mươi nghìn giống khác được bao!

                       Cùng nhau bên ít bên nhiều

                       Lọ là gươm sắc súng kêu mới nhiều”

 Đây là một nhận thức rất tiến bộ của Phan Bội Châu trong đánh giá vai trò của mỗi hạng người đối với sự thắng lợi của cách mạng dân tộc. Tinh thần đoàn kết chân thành và rộng rãi trong tư tưởng của Phan Bội Châu có sức tập hợp rất lớn. Các tầng lớp nhân dân cho đến cả đồng bào công giáo, chị em phụ nữ, lính tập, bồi bếp … đều theo cụ chống Pháp. Phan Bội Châu không chỉ là nhà tư tưởng mà còn là nhà tổ chức thiên tài. Sự ra đời của Duy Tân hội, Việt Nam Quang Phục hội đã chuyển hóa phong trào yêu nước từ tự phát thành tự giác, có tổ chức, có cương lĩnh hành động cụ thể, rõ ràng.

Người mở đường cho tình đoàn kết quốc tế và phong trào giải phóng dân tộc

Không chỉ tập hợp khối đại đoàn kết dân tộc chống Pháp mà cụ Phan còn là người mở đường cho tình đoàn kết quốc tế trong phong trào giải phóng dân tộc của các nước “đồng bệnh”.

Phan Bội Châu là con người yêu nước chân chính, nhiệt thành, mãnh liệt và luôn ra sức tìm tòi những con đường cứu nước mới, bất chấp mọi khó khăn, nguy hiểm. Do đã từng sống và hoạt động ở nhiều nước nên tư tưởng của cụ ít nhiều chịu ảnh hưởng từ bên ngoài, đặc biệt các nhà duy tân Trung Quốc như Lương Khải Siêu, Khang Hữu Vi và các chính trị gia Nhật Bản. Từ đầu thế kỷ XX, tư tưởng của ông không còn bó hẹp trong phạm vi dân tộc mà cùng với tư tưởng dân tộc trong Phan Bội Châu đã dần dần hình thành và phát triển tư tưởng liên kết quốc tế, trước hết và chủ yếu là “liên kết với cách mạng Trung Quốc và các dân tộc trên thế giới đồng bệnh cùng ta”. Nhưng phạm vi đoàn kết quốc tế của Phan Bội Châu mới giới hạn ở các nước “đồng chủng, đồng văn, đồng bệnh” chứ chưa mang tính chất đoàn kết rộng rãi trên toàn thế giới. Cụ cho rằng đi qua Âu, Mỹ thì không có tiền lại không biết tiếng Âu chẳng khác người vừa mù vừa điếc”. Song vốn là một con người yêu nước đến cuồng nhiệt, Phan Bội Châu đã không bỏ qua bất kỳ một cơ hội nào để hoạt động và đấu tranh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Nhằm tập hợp sức mạnh quốc tế, ông chủ trương “Đoàn kết các chí sỹ lưu vong của các nước Trung Quốc, Triều Tiên, Ấn Độ, Phi Luật Tân hiện đang sinh sống ở Nhật Bản để cùng nhau bàn định, trao đổi kế hoạch cứu nước”. Rồi thành lập Hội Đông Á đồng minh năm 1908, Điền - Quế - Việt Liên Minh, Hội Chấn Hoa Hưng Á…Bằng cách thành lập các tổ chức đoàn kết quốc tế đó, nhận thức của Phan Bội Châu về vấn đề đoàn kết quốc tế đã có bước tiến mới. Cụ không chỉ chủ trương liên kết với các dân tộc “đồng bệnh” một cách chung chung mà còn biết xây dựng lực lượng tạo nên sức mạnh đoàn kết quốc tế phục vụ cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Không những thế, sức mạnh đoàn kết quốc tế của cụ còn được kết hợp với những hoạt động tuyên truyền trong nước. Dù chưa nhận thức được đầy đủ tầm quan trọng của việc kết hợp sức mạnh dân tộc và sức mạnh quốc tế như Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này, song rõ ràng quan điểm xây dựng mặt trận đoàn kết quốc tế chống kẻ thù chung của Phan Bội Châu đã chứng tỏ tầm nhận thức và sự nhạy cảm đặc biệt của cụ trước yêu cầu của thời đại mới

Dù xuất phát điểm tư tưởng của cụ Phan là dân chủ tư sản (học tập mô hình Nhật Bản, sau đó là Trung Hoa Dân Quốc), nhưng cuộc đời bôn ba hoạt động cách mạng đã giúp cụ có nhãn quan chính trị rộng mở. Cụ là cầu nối đưa phong trào yêu nước Việt Nam vươn ra trường quốc tế, tìm kiếm sự đồng cảm và ủng hộ từ các lực lượng tiến bộ trên thế giới (như phong trào cách mạng Trung Quốc, Nhật Bản).

Đặc biệt, trong giai đoạn cuối đời, khi phong trào cách mạng theo khuynh hướng tư sản bế tắc, cụ vẫn giữ vững tấm lòng son sắt vì nước vì dân, cởi mở đón nhận những tư tưởng cách mạng mới do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc truyền bá. Điều đó thể hiện một tinh thần vị quốc vong thân, luôn đặt lợi ích của dân tộc lên trên hết.