Vừa qua, Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh đã phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các chuyên gia đến từ Viện nghiên cứu Di sản biển Quốc gia Hàn Quốc thực hiện đợt khảo sát, nghiên cứu về các loại hình thuyền truyền thống ở Việt Nam trong đó có Nghệ An trong dự án hợp tác nghiên cứu Di sản văn hóa biển năm 2026.

Đoàn chuyên gia cùng cán bộ của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia làm việc với Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh

Thực hiện chuyến khảo sát lần này có hai chuyên gia người Hàn Quốc là TS. Hong Sunjae và TS. Kang Wonchun - Chuyên viên nghiên cứu, Viện nghiên cứu Di sản biển Quốc gia, Mokpo cùng với cán bộ của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh.

Các loại hình thuyền truyền thống ở Việt Nam hiện nay vẫn được sử dụng phổ biến trong sinh hoạt và lao động, bao gồm thuyền độc mộc (vùng cao, sông nước), thuyền thúng (ven biển), xuồng ba lá (đồng bằng sông Cửu Long), thuyền mành, và ghe bầu. Các loại thuyền này được chia theo chức năng như đánh bắt, vận tải, và lễ hội (thuyền đua).

 Với nội dung khảo sát thuyền độc mộc tại Nghệ An đoàn công tác đã gặp gỡ nghệ nhân làm thuyền và một số hộ gia đình đang lưu giữ thuyền của dân tộc Thái ở các bản làng ven sông Cả, dọc theo sông Nậm Nơn và Nậm Mộ. Tìm hiểu hồi ức và nghi lễ liên quan đến thuyền độc mộc của người Thái ở bản Xiềng xã Môn Sơn và bản Khen Rạn xã Con Cuông cũng như tại gia đình ông Vi Văn Phúc về thuyền độc mộc và Văn hóa dân tộc Thái.

Đoàn công tác làm việc với gia đình ông Vi Văn Phúc ở xã Con Cuông

Ông Vi Văn phúc xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An được biết đến là người dành hơn 30 năm sưu tầm và lưu giữ hàng nghìn hiện vật văn hóa của dân tộc Thái trong một "bảo tàng" gia đình. Ngôi nhà sàn của ông hiện trưng bày khoảng 1.000 hiện vật, bao gồm nhiều hiện vật đủ chủng loại, từ dụng cụ sản xuất, đồ sinh hoạt hằng ngày đến những nhạc cụ truyền thống, đồ thờ cúng, ma chay và các dụng cụ lao động như khung cửi, quay tơ.... Nơi đây đã trở thành điểm đến cho du khách muốn tìm hiểu về văn hóa Thái.

Điều đặc biệt là ông đang sở hữu một chiếc thuyền độc mộc nguyên khối có chiều dài gần 10m, đường kính rộng gần 1m. Đây là loại thuyền đặc trưng được đẽo gọt tỉ mỉ từ một thân cây gỗ sao nguyên khối, là loại phương tiện di chuyển truyền thống của đồng bào người Thái vùng cao Nghệ An.

Các chuyên gia Hàn Quốc ghi chép, đo vẽ phục vụ công tác nghiên cứu về  loại hình thuyền độc mộc của người Thái tại Con Cuông tại nhà ông Vi Văn Phúc

Thuyền độc mộc gắn liền với đời sống sông nước của người Thái dọc các dòng sông như sông Lam, sông Giăng. Nó không chỉ là phương tiện di chuyển, đánh bắt cá và đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa, tâm linh, thường được lưu giữ như báu vật gia đình.

Theo lời ông Lương Văn Thắng ở bản Khen Rạn, việc làm thuyền rất kỳ công, bắt đầu từ lễ cúng xin chặt cây, đẽo rỗng, hơ lửa làm mịn, đến lễ hạ thuyền. Quá trình này đòi hỏi sự khéo léo để thuyền cân bằng, chịu được sóng gió. Người Thái, đặc biệt ở các vùng miền Tây Nghệ An luôn tin rằng rừng và sông luôn có thần linh bảo hộ, nên việc chế tác thuyền thường gắn liền với tâm linh. Thuyền không chỉ là phương tiện mà còn là nét văn hóa đặc trưng là biểu tượng cho sự khéo léo và tri thức dân gian của cộng đồng cư dân người Thái miền Tây xứ Nghệ.

Đoàn công tác tìm hiểu trao đổi về thuyền độc mộc tại gia đình ông Lương Văn Thắng ở bản Khen Rạn xã Con Cuông

Chuyến khảo sát tìm hiểu về thuyền độc mộc tại Nghệ An nhằm nghiên cứu và làm rõ hơn kinh nghiệm chế tác cũng như cách thức sử dụng thuyền độc mộc - một nét văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một hiện nay. Nhằm cung cấp thêm tư liệu cho các nghiên cứu về các loại hình thuyền truyền thống ở Việt Nam, góp phần bảo tồn giá trị di sản văn hóa phi vật thể đồng thời phục dựng, phát huy, lan tỏa giá trị văn hóa độc đáo loại hình này tại Nghệ An trong bối cảnh đời sống hiện đại./.