Trong những giai đoạn chuyển mình của lịch sử, tư duy luôn là yếu tố phải đi trước nguồn lực, công cụ hay thiết chế. Văn hóa - lĩnh vực gắn với những giá trị truyền thống bền vững - tưởng như ít thay đổi ấy lại luôn đòi hỏi sự đổi mới tư duy mạnh mẽ bởi nó không chỉ là môi trường nhạy cảm với cái mới mà còn có vai trò rất lớn trong việc tạo ra hệ giá trị, định hướng tư duy thẩm mỹ cộng đồng và tạo động lực cho sự phát triển trong tương lai. Văn hóa là nơi luôn gắn liền với sự sáng tạo và cần phải biết không ngừng làm mới mình. Trong bối cảnh xã hội có nhiều biến động, đổi thay, nếu văn hóa tiếp tục đứng yên, bằng lòng với lối đi cũ mòn thì chắc sẽ bị bỏ lại phía sau trên con đường mà đáng lẽ ra nó phải là yếu tố soi đường, dẫn dắt.

Đã đến lúc cần thay đổi tư duy. Minh họa: AI

Trong nhiều thập niên, hoạt động văn hóa của chúng ta được vận hành theo một mô hình quen thuộc: Nhà nước định hướng nội dung, thiết chế quản lý giữ vai trò trung tâm, cộng đồng tham gia như đối tượng thụ hưởng. Cách tiếp cận này phù hợp khi nhiệm vụ lớn nhất của văn hóa là bảo tồn bản sắc và xây dựng thống nhất tinh thần dân tộc. Nhưng hiện nay, nhiệm vụ của văn hóa còn lớn hơn thế. Chúng ta không chỉ cần bảo tồn, gìn giữ di sản mà còn phải phát huy giá trị của chúng, để văn hóa thực sự là sức mạnh mềm, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững, nâng cao tầm ảnh hưởng và lợi thế cạnh tranh. Nếu chúng ta tiếp tục duy trì tư duy cũ, giới hạn người làm văn hóa trong vai trò thực thi chính sách, thay vì kiến tạo giá trị thì chúng ta sẽ không phát huy được tiềm năng, lợi thế của mình. Đặc biệt, trong thời đại công nghệ và trí tuệ nhân tạo phát triển như hiện nay, mọi thay đổi đều diễn ra hết sức nhanh chóng, nếu chúng ta không đổi mới tư duy để nắm bắt những xu hướng, nhạy cảm với cái mới thì sẽ khó có thể đáp ứng được nhu cầu tinh thần của công chúng; định hướng giá trị, thẩm mỹ cho họ cũng như đẩy mạnh các hoạt động kinh tế di sản.

Vậy nên, đổi mới tư duy trong hoạt động văn hóa là một đòi hỏi cấp thiết và là hướng đi không thể khác. Việc đổi mới này không phải là thay khẩu hiệu bằng khẩu hiệu mới, mà là thay đổi cách nhìn về bản chất của văn hóa.

Trước hết, trong bối cảnh hiện nay, chúng ta phải xác định rõ văn hóa là một nguồn lực để phát triển. Do đó, chúng ta phải làm cách nào để biến chúng thành năng lực sáng tạo, chuẩn mực ứng xử và sức mạnh mềm và thương hiệu của địa phương, quốc gia.

Để làm được điều đó, tư duy mới về văn hóa cần có sự chuyển dịch từ quản lý văn hóa sang quản trị văn hóa, từ phổ biến văn hóa sang thúc đẩy sáng tạo, từ tương tác một chiều sang đa trung tâm, từ quản lý sang kiến tạo. Nghĩa là ở đó chúng ta thấy được sự chủ động tham gia của người dân, cộng đồng và doanh nghiệp. Trong hệ sinh thái này, người trẻ không chỉ là đối tượng tiếp nhận văn hóa truyền thống, mà còn là người biến di sản thành sản phẩm sáng tạo độc đáo và có giá trị với sự hỗ trợ của công nghệ; doanh nghiệp không chỉ là đơn vị tham gia đầu tư nguồn lực cho các sự kiện văn hóa, mà còn là chủ thể khai thác giá trị văn hóa; cộng đồng không chỉ tham gia thưởng thức, thụ hưởng các giá trị mà còn đóng góp tích cực trong quá trình sáng tạo văn hóa. Các đơn vị quản lý văn hóa không chỉ là người điều khiển, mà thực sự kiến tạo các giá trị; là người tạo khung pháp lý cho sáng tạo, bảo đảm quyền tự do biểu đạt trong khuôn khổ pháp luật, bảo vệ tài sản trí tuệ; đặc biệt sẽ tạo ra sự kết nối giữa nghệ sỹ với thị trường, tạo môi trường thuận lợi cho sự sáng tạo.

Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số

Tất nhiên, sự đổi mới tư duy này phải đến từ cả phía nhà quản lý và từ cộng đồng sáng tạo. Người quản lý cần có tinh thần cởi mở, đối thoại, sẵn sàng hỗ trợ. Người sáng tạo cần không ngừng khát khao tìm kiếm cái mới, dám khai thác những góc nhìn mới lạ, dám bứt phá để đưa các sản phẩm văn hóa vượt xa những khuôn mẫu quen thuộc, không ngừng làm mới bản thân mình. 

Thế giới cũng như trong nước đang bước vào kỷ nguyên mới, nơi trí tuệ nhân tạo và những bước tiến đột phá về công nghệ cho phép người ta được trải nghiệm vô vàn giá trị hấp dẫn từ khắp nơi trên thế giới. Điều đó đồng nghĩa với việc những giá trị nhàm chán, thiếu sáng tạo, thiếu tính độc đáo sẽ bị loại ra khỏi cuộc chơi. Do đó, văn hóa phải thay đổi cách làm theo hướng tăng tính trải nghiệm, sinh động và sáng tạo hơn. Chúng ta cần tổ chức nhiều hoạt động văn hóa như lễ hội, triển lãm, show diễn âm nhạc, thời trang, phim ảnh,… thay vì tổ chức các hoạt động kỷ niệm theo hướng tuyên truyền đơn thuần. Các thiết chế văn hóa không chỉ là nơi lưu trữ, trưng bày mà còn phải là một không gian mở cho phép trải nghiệm và đồng sáng tạo. Đặc biệt, chúng ta cần tích cực ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong trưng bày, bảo tồn và phát huy giá trị di sản để các giá trị này trở nên sống động, giàu xúc cảm và có khả năng lan tỏa toàn cầu một cách nhanh chóng. Cạnh tranh trong văn hóa ngày nay là cạnh tranh về năng lực kể câu chuyện, thiết kế trải nghiệm, và truyền cảm hứng. Thực tế cho thấy những quốc gia mạnh về sức mạnh mềm thường là vì họ biết kể câu chuyện của mình bằng ngôn ngữ hiện đại, biết lan tỏa những thông điệp và giá trị của mình thông qua nhiều kênh, nhiều nền tảng khác nhau (điện ảnh, game, thời trang, kiến trúc, ẩm thực, âm nhạc,…).

Chúng ta thường nói văn hóa là nền tảng, là động lực cho sự phát triển nhưng rõ ràng, trong thời gian qua, vai trò đó chưa được làm nổi bật. Chính vì thế, kỷ nguyên mới đòi hỏi cần có sự chuyển mình mạnh mẽ về tư duy. Nếu tư duy làm văn hóa không đổi mới, tất cả các tiềm năng, nguồn lực đầu tư, chiến lược, chương trình sẽ không được phát huy một cách hiệu quả, không thể hòa nhịp vào dòng chảy chung của toàn cầu.

Đổi mới tư duy không phải là việc chúng ta phủ định cái cũ, chối từ quá khứ mà là mở rộng giá trị quá khứ cho tương lai. Trong thời đại công nghệ và toàn cầu hóa, văn hóa không còn là sân sau của quá trình phát triển nữa mà là trọng tâm của chiến lược cạnh tranh, là sức mạnh mềm làm nên thương hiệu cho bất kỳ địa phương, quốc gia nào. Chính vì thế, đổi mới tư duy trong các hoạt động văn hóa là điều kiện sống còn chứ không chỉ là một lựa chọn đơn thuần. Nếu chúng ta nhạy cảm với cái mới, biết nắm bắt cơ hội, dám nghĩ dám làm thì chắc chắn, trong tương lai không xa văn hóa sẽ trở thành sức mạnh to lớn cho quá trình phát triển của Việt Nam, góp phần quan trọng lan tỏa và nâng tầm vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế./.

(Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An, Ấn bản đặc biệt chào 2026)