Văn Hiến bây giờ là một xã lớn sau sáp nhập, gom trong mình bao nhiêu nếp làng xưa: Hòa Sơn, Tân Sơn, Thái Sơn, Quang Sơn, Thượng Sơn. Càng đi sâu vào từng thôn xóm, người ta càng thấy hiện lên một cõi tâm linh trù phú và bền bỉ. Dường như mỗi mảnh đất nơi đây đều có một câu chuyện để kể. Đền Khai Long (Tân sơn) thờ Sứ quân Ngô Xương Xí, đền Cả - Mẫu Chúa Ngô (Hòa Sơn) thờ Chúa Nhâm. Hai chữ “thờ Mẫu” nghe ấm như bàn tay nâng đỡ cuộc đời người dân ven núi. Riêng Thái Sơn được biết đến như một địa tầng văn hóa đặc biệt. Nơi đây như sở hữu cuốn gia phả lưu giữ trầm tích tín ngưỡng của cả vùng; nơi mỗi cái tên, mỗi ngôi miếu, từng cây cổ thụ đều lưu giữ một bóng hình lịch sử, một nét văn hóa, một phong tục của làng.

Đến với vùng đất này không thể không nhắc đến đình Long Thái. Đình không chỉ là một di tích lịch sử quan trọng mà còn là một công trình kiến trúc độc đáo. Sau nhiều lần trùng tu, tôn tạo, ngôi đình ngày nay gồm 5 gian hoàn toàn bằng gỗ mít. với hoa văn chạm trổ tài hoa, tinh xảo. Năm 2006, đình Long Thái được UBND tỉnh Nghệ An công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh. Đình làng như song hành cùng lịch sử, nhắc nhớ về cội nguồn nhân nghĩa, và cũng là không gian sinh hoạt văn hóa, nơi lưu giữ linh hồn của làng.

 Xuôi về Bình Thọ, nhà thờ họ Nguyễn Công khiêm nhường sau rặng tre già, như một nốt trầm của thời Trần còn sót lại. Hoàng Giáp Nguyễn Trung Ngạn - vị quan trải bốn đời vua - từng đi qua vùng Nghệ trong bao cuộc chinh chiến. Giờ đây, hậu duệ của ông vẫn nhóm lửa hương, và gõ chuông mỗi sớm để không chỉ để bày tỏ sự tri ân mà còn như một lời hứa tiếp nối truyền thống hiếu học, trọng nghĩa của tiền nhân.

Qua Yên Trạch, nơi dòng họ Nguyễn Công chi 3 dựng nhà thờ từ thời Tự Đức, ta như được trở về một thuở sơ khai, khai làng lập ấp.. Người kể chuyện về cụ Nguyễn Quang Tịch và cháu nội ông - cụ Nguyễn Quang Thiều, bằng một niềm biết ơn sâu sắc. Họ là những người đã mở đất, lo cho dân lúc đói kém, khó khăn, bao bọc khi nước lũ tràn về. Với những công lao to lớn ấy, sau khi mất, cụ Thiều được người dân tôn làm Thần để thờ phụng tại đình làng, còn gọi là “Bản cảnh Thành hoàng Nam Sơn Linh Ứng.

Trầm tích văn hóa Thái Sơn còn hiện diện ở những điều bình dị như: giếng Trãi, giếng Bụt, Hòn đá thiêng Long Thái, đền Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam, lăng cây Đa, cây Thị, lăng Cây Khế,…

Với người dân nơi đây, văn hóa hiện diện ở cảm giác bình yên khi đi ngang mái đình rêu phong, ở tiếng gà trưa vọng lại từ sau miếu cổ, ở làn khói hương mỏng quyện trong nắng mỗi mồng Một, ngày Rằm. Đó là đời sống tâm linh thiêng liêng đã làm nên sức mạnh giúp con người nơi đây trụ vững trước bao dâu bể.

Và rồi một ngày kia, khi mặt trời xuống chậm trên cánh đồng Văn Hiến, tôi chợt hiểu rằng những trầm tích tín ngưỡng của làng không chỉ là chuyện thờ tự, sắc phong, những di tích lịch sử, những hiện vật hay bia đá…. Đó còn là cách mà con người gìn giữ bản sắc, là nếp sống, nếp nghĩ đã ăn sâu vào người dân bao đời nơi đây. /.

(Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An - Ấn bản đặc biệt chào 2026)