Gia đình là thiết chế xã hội đặc biệt, giữ vai trò nền tảng trong sự tồn tại và phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc. Nhân kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam (28/6/2001 - 28/6/2026), việc nhìn nhận, đánh giá và phát huy các giá trị gia đình Việt Nam có ý nghĩa vừa mang tính lý luận, vừa mang tính thực tiễn sâu sắc trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen.

Trong hệ thống quan điểm của Đảng ta, gia đình luôn được xác định là một trong những yếu tố trung tâm của chiến lược phát triển con người và văn hóa. Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã khẳng định: “Xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, thật sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách”. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu “tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới”.

Đây là định hướng chiến lược thể hiện sự nhận thức sâu sắc về vai trò của gia đình như một nguồn lực nội sinh quan trọng của đất nước. Trong bối cảnh cạnh tranh phát triển giữa các quốc gia ngày càng dựa nhiều hơn vào chất lượng nguồn nhân lực và nền tảng văn hóa, gia đình không chỉ là thiết chế xã hội truyền thống mà còn trở thành một “nguồn lực mềm” đặc biệt. Gia đình là nơi hình thành nhân cách, trao truyền các giá trị đạo đức, tinh thần trách nhiệm, ý thức công dân và khát vọng vươn lên của mỗi con người. Những phẩm chất như hiếu học, cần cù, nhân ái, nghĩa tình, đoàn kết - vốn được nuôi dưỡng từ gia đình - chính là nền tảng tạo nên sức mạnh nội sinh và bản lĩnh văn hóa của dân tộc Việt Nam. Vì vậy, đầu tư cho gia đình cũng chính là đầu tư cho tương lai, cho chất lượng nguồn nhân lực và cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về gia đình cũng đặt nền tảng lý luận vững chắc cho việc xây dựng gia đình Việt Nam hiện đại. Người từng khẳng định: “Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt hơn, hạt nhân của xã hội là gia đình”. Quan điểm đó cho thấy xây dựng gia đình không chỉ là trách nhiệm của mỗi cá nhân mà còn là nhiệm vụ của toàn xã hội và cả hệ thống chính trị.

Trên cơ sở kế thừa các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tiếp thu các giá trị tiến bộ của thời đại, hệ giá trị gia đình Việt Nam hiện nay được khái quát thành bốn tiêu chí cơ bản: “ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh”. Đây là sự kết tinh hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, phản ánh yêu cầu phát triển toàn diện của gia đình trong thời kỳ mới.

Giá trị “ấm no” không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm điều kiện vật chất mà còn là nền tảng để mỗi thành viên phát triển toàn diện cả về thể chất, trí tuệ và tinh thần. Trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, “ấm no” còn được hiểu là khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa, thông tin và các điều kiện phát triển bình đẳng cho mọi thành viên trong gia đình.

Giá trị “hạnh phúc” thể hiện ở sự yêu thương, chia sẻ, tôn trọng và đồng hành giữa các thành viên. Hạnh phúc gia đình ngày nay không chỉ được đo bằng điều kiện vật chất mà còn được thể hiện qua chất lượng các mối quan hệ, khả năng lắng nghe, thấu hiểu và cùng nhau vượt qua khó khăn trong cuộc sống. Đây là yếu tố cốt lõi tạo nên sự gắn kết bền vững của gia đình.

Giá trị “tiến bộ” phản ánh sự bình đẳng, dân chủ, tôn trọng quyền và lợi ích chính đáng của mỗi thành viên, đặc biệt là phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi. Một gia đình tiến bộ là gia đình tạo điều kiện cho mọi thành viên phát triển năng lực, tham gia đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển một cách công bằng.

Giá trị “văn minh” thể hiện ở lối sống, cách ứng xử phù hợp với chuẩn mực xã hội hiện đại, biết tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại đồng thời gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc; loại bỏ các hủ tục lạc hậu, xây dựng môi trường sống lành mạnh, nhân văn và có trách nhiệm với cộng đồng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, gia đình Việt Nam đang đối mặt với nhiều biến đổi sâu sắc. Cấu trúc gia đình chuyển dần từ mô hình nhiều thế hệ sang gia đình hạt nhân; quá trình đô thị hóa, di cư lao động và xuất khẩu lao động làm thay đổi phương thức chăm sóc, giáo dục con cái cũng như sự gắn kết giữa các thế hệ.

Điểm khác biệt lớn nhất của gia đình Việt Nam hiện nay so với các giai đoạn trước không chỉ nằm ở sự thay đổi cấu trúc mà còn ở sự thay đổi phương thức truyền thụ giá trị. Nếu trước đây gia đình là môi trường giáo dục gần như tuyệt đối thì ngày nay trẻ em và thanh thiếu niên chịu tác động mạnh mẽ từ internet, mạng xã hội và các nền tảng số. Trong nhiều trường hợp, ảnh hưởng của môi trường mạng có thể lớn hơn ảnh hưởng của gia đình. Điều đó đặt ra yêu cầu gia đình không chỉ là nơi quản lý, bảo vệ mà còn phải trở thành không gian đối thoại, đồng hành và định hướng giá trị cho con trẻ.

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Nhiều gia đình rơi vào tình trạng “gần về không gian nhưng xa về tình cảm”, các thành viên cùng sống dưới một mái nhà nhưng ít có thời gian trò chuyện, chia sẻ. Một bộ phận thanh thiếu niên có biểu hiện lệch chuẩn về lối sống, đề cao vật chất, thiếu trách nhiệm với gia đình và cộng đồng. Các vấn đề như bạo lực gia đình, ly hôn, xâm hại trẻ em, bất bình đẳng giới tuy đã giảm nhưng vẫn tồn tại ở nhiều nơi, ảnh hưởng đến sự ổn định và phát triển bền vững của gia đình.

Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải củng cố và phát huy hệ giá trị gia đình Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Nhận thức rõ điều này, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng như Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030; Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022; các chương trình mục tiêu về phát triển văn hóa, con người và an sinh xã hội. Đây là những định hướng quan trọng nhằm xây dựng gia đình thực sự trở thành môi trường nuôi dưỡng, bảo vệ và phát triển con người Việt Nam.

Trong quá trình xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam, gia đình tiếp tục giữ vai trò là môi trường trực tiếp hình thành và lan tỏa các giá trị cốt lõi. Bên cạnh các giá trị truyền thống như hiếu thảo, thủy chung, nghĩa tình, tôn trọng người cao tuổi, gia đình Việt Nam hiện nay cần bổ sung và phát huy những giá trị mới phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước như tinh thần học tập suốt đời, trách nhiệm công dân, bình đẳng giới, năng lực thích ứng với chuyển đổi số, ý thức bảo vệ môi trường và khát vọng cống hiến cho xã hội. Việc kết hợp hài hòa giữa các giá trị truyền thống và giá trị hiện đại sẽ tạo nên sức sống bền vững của gia đình Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng.

Đối với tỉnh Nghệ An - vùng đất giàu truyền thống văn hóa, cách mạng, các giá trị gia đình như hiếu học, nghĩa tình, thủy chung, đoàn kết luôn được gìn giữ và phát huy. Những năm qua, phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, xây dựng gia đình văn hóa, thực hiện Bộ tiêu chí ứng xử trong gia đình, phòng chống bạo lực gia đình đã được triển khai sâu rộng, góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân.

Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa, di cư lao động và tác động của công nghệ số, nhiều gia đình trên địa bàn tỉnh cũng đang đối mặt với những thách thức mới như thiếu vắng sự chăm sóc trực tiếp của cha mẹ đối với con cái, khoảng cách thế hệ gia tăng, nguy cơ mai một các giá trị truyền thống. Điều này đòi hỏi phải có những giải pháp đồng bộ, phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương.

Để phát huy giá trị gia đình Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần nâng cao nhận thức của toàn xã hội về vai trò của gia đình, coi gia đình là nền tảng trong chiến lược phát triển con người và văn hóa. Công tác tuyên truyền cần được đổi mới về nội dung và phương thức, phù hợp với từng nhóm đối tượng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về gia đình; tăng cường thực thi các quy định về bình đẳng giới, phòng chống bạo lực gia đình; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các thành viên trong gia đình. Đồng thời, cần chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình, phát huy vai trò của gia đình như “trường học đầu tiên” hình thành nhân cách con người.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, cần trang bị cho các gia đình kỹ năng số, kỹ năng làm cha mẹ trong thời đại công nghệ; hướng dẫn sử dụng internet và mạng xã hội một cách an toàn, tích cực; xây dựng môi trường giao tiếp lành mạnh, tăng cường sự kết nối và chia sẻ giữa các thành viên. Cùng với đó, việc phát triển kinh tế hộ gia đình, nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo đảm an sinh xã hội cần tiếp tục được quan tâm nhằm tạo nền tảng vững chắc cho việc xây dựng gia đình hạnh phúc.

Kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam không chỉ là dịp tôn vinh những giá trị tốt đẹp của gia đình mà còn để nhìn nhận những biến đổi sâu sắc của gia đình trong thời đại mới. Trước những tác động mạnh mẽ của toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và chuyển đổi số, gia đình Việt Nam càng cần được củng cố như một “pháo đài văn hóa”, nơi nuôi dưỡng nhân cách, bảo tồn bản sắc dân tộc và truyền cảm hứng cho các thế hệ tương lai. Xây dựng gia đình “ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh” vì thế không chỉ là mục tiêu của mỗi gia đình mà còn là nhiệm vụ chiến lược trong phát triển văn hóa, con người Việt Nam, góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc./.