Sáng tạo văn hóa vừa có vai trò của các cá nhân, vừa có vai trò của cộng đồng. Cộng đồng được xem là một đơn vị văn hóa, vừa tham gia vào quá trình sáng tạo văn hóa, vừa là sự thể hiện của quá trình sáng tạo văn hóa. Dù trong bối cảnh nào đi nữa thì cộng đồng cũng giữ vai trò quan trọng trong việc sáng tạo văn hóa, nhất là trong bối cảnh toàn cầu hóa. Văn hóa cộng đồng chính là neo đậu, là bệ đỡ cho các nền văn hóa trước sự tác động mạnh mẽ từ các nhân tố bên trong lẫn bên ngoài.

Bà Vi Thị Dung - Một trong những người tiên phong trong việc tập hợp nhiều người cùng khôi phục bộ trang phục truyền thống của người Ơ đu

Cộng đồng là một khái niệm trừu tượng. Khái niệm cộng đồng có nguồn gốc từ các xã hội nông thôn truyền thống, gắn kết trong phạm vi một địa bàn nhất định, và mang ý nghĩa là tinh thần chung, có chung các chuẩn mực về quê hương bản quán, phong tục, tôn giáo, các giá trị và bản sắc. Ngày nay, nội hàm của khái niệm cộng đồng được mở rộng với sự biến đổi xã hội và sự phát triển của công nghệ tạo ra những không gian mới. Nhìn chung, cộng đồng bên cạnh những giá trị truyền thống là tinh thần chung, các chuẩn mực chung và các giá trị bản sắc,… thì còn có những đặc trưng mới như đặc trưng về địa điểm, cộng cảm, sở thích, lợi ích,… Cộng đồng sáng tạo và giữ gìn bản sắc, ngược lại bản sắc cũng là dấu hiệu quan trọng để khẳng định cộng đồng. Bản sắc giúp cho những người trong cộng đồng cố kết chặt chẽ với nhau hơn và tạo ra một sợi dây vô hình nhưng bền vững. Những người chia sẻ các giá trị bản sắc luôn có cảm thức mình thuộc về cộng đồng và họ cũng nhận thức rõ trách nhiệm của mình với cộng đồng. Nói đến cộng đồng Ơ Đu là nói về một cộng đồng tộc người. Họ có chung những giá trị bản sắc văn hóa và họ cũng có trách nhiệm sáng tạo, gìn giữ những giá trị văn hóa của cộng đồng mình. Những cộng đồng khác cũng tương tự. Vậy nên, cộng đồng có vai trò quan trọng trong quá trình sáng tạo văn hóa và giữ gìn bản sắc.

Dành nhiều thời gian trong gần một thập kỷ qua để tìm hiểu, quan sát, theo dõi người Ơ Đu tái tạo, kiến tạo, sáng tạo các giá trị văn hóa của họ, tôi càng thấy rõ hơn vai trò của cộng đồng trong sự sáng tạo văn hóa. Sáng tạo văn hóa không chỉ là sản sinh ra những giá trị văn hóa mới, mà có thể là tái sinh những giá trị văn hóa truyền thống hay đưa những nhân tố văn hóa mới vào hệ thống giá trị văn hóa truyền thống một cách phù hợp. Hiểu một cách linh động như vậy thì mới thấy được giá trị của những gì mà cộng đồng đã và đang làm. Kể từ khi tái định cư đến bản Văng Môn, xã Nga My sinh sống từ năm 2006, người Ơ Đu phải bắt tay vào một công cuộc sáng tạo những giá trị văn hóa cho cộng đồng mình. Trước đó, họ sinh sống theo từng nhóm dăm bảy hộ gia đình ở trong các bản người Thái, Khơ Mú và sau tái định cư mới hình thành một bản tập trung của người Ơ Đu. Do đó, nhiệm vụ khôi phục, sáng tạo các giá trị văn hóa cộng đồng vô cùng cấp bách và cần thiết. Nguồn vốn mà họ có lúc đó chỉ là những người già với những ký ức không thật sự rõ ràng về những giá trị văn hóa truyền thống vốn đã được gắn kết với nhiều lớp tầng văn hóa khác nhau và một nhóm trung niên tràn đầy tinh thần dân tộc. Dù ít ỏi nhưng đó lại là những viên gạch quan trọng nhất trong quá trình khôi phục và sáng tạo văn hóa cộng đồng của người Ơ Đu.

Họ bắt đầu từ trang phục truyền thống - dấu hiệu nhận biết đơn giản nhất, trực tiếp nhất, trực quan nhất và cũng rất quan trọng. Cán bộ bản đã họp với những người biết dệt may trong bản, trong đó có bà Vi Thị Dung và bà Lo Thị Nga, những người lành nghề nhất. Họ là những người phụ nữ Thái về làm dâu Ơ Đu mấy chục năm và cũng luôn trăn trở với văn hóa Ơ Đu. Để tái sinh bộ trang phục truyền thống thì phải tìm được một nguyên mẫu làm cơ sở. Những người trong bản bắt đầu hỏi han nhau xem gia đình nào còn giữ được bộ trang phục truyền thống của ông bà trước đây để lại. Cứ như vậy và rồi tìm được một bộ trang phục phụ nữ Ơ Đu trong thùng đồ cũ từ thời bố mẹ chồng người Ơ Đu để lại. Sau đó, họ lại tìm được thêm một bộ trang phục của đàn ông cũng từ những thùng đồ cũ đã bỏ quên nhiều năm sau khi chuyển về bản mới. Có được hình mẫu, bà Dung, bà Nga và những người phụ nữ khác cùng các cán bộ trong bản bắt đầu tìm hiểu từ phong cách, màu sắc đến kỹ thuật. Qua nhiều ngày trao đổi, thử nghiệm và dệt may thử mới hình thành một bộ trang phục truyền thống cho người Ơ Đu. Tiếp đó, họ lại tìm những người già nhất để hỏi xem bộ trang phục như vậy đã đúng chưa, phù hợp chưa. Từ ý kiến của nhiều người, qua thảo luận thì nhóm tham gia lại tiếp tục sửa. Sau đó đưa ra để thảo luận toàn dân bản. Cứ như vậy, họ vừa làm vừa trao đổi, vừa sửa. Qua hàng chục lần mới hình thành nên bộ trang phục cả nam và nữ cho người Ơ Đu mà bây giờ, cứ mỗi lần có lễ hội hay biểu diễn văn nghệ, họ lại tự hào khoác lên mình như một dấu hiệu đặc trưng của dân tộc mình.

Người Ơ đu ở Văng Môn khôi phục lễ đón tiếng sấm đầu năm

Không chỉ văn hóa vật thể mà khôi phục văn hóa phi vật thể người Ơ Đu cũng làm như vậy. Nghi lễ quan trọng nhất của người Ơ Đu là Lễ đón tiếng sấm đầu năm. Nghi lễ này có hai cấp độ là trong gia đình và ngoài cộng đồng. Nhưng từ lâu người ta chỉ còn làm lễ trong gia đình chứ không làm ở cấp cộng đồng. Khi thành lập bản tập trung thì việc khôi phục nghi lễ cộng đồng này được quan tâm. Cán bộ bản đã tập hợp những người già nhất trong bản lại để thảo luận về vấn đề này. Mỗi người đều được đưa ra ý kiến riêng dựa vào ký ức và những hiểu biết của mình. Từ việc cần phải chuẩn bị những gì để tổ chức rồi quy trình tổ chức lễ đón tiếng sấm đầu năm như thế nào đến bài cúng lễ sao cho đúng… Những người có nhiều tri thức về văn hóa Ơ Đu trong bản đều được mời đến thảo luận để cùng chung sức khôi phục nghi lễ quan trọng này. Nhờ vậy mà Lễ đón tiếng sấm đầu năm của người Ơ Đu được khôi phục. Tất nhiên đó còn là kết quả của sự kết hợp, hỗ trợ của ngành văn hóa và chính quyền địa phương, nhưng quan trọng nhất vẫn là sự đóng góp của cộng đồng người dân Văng Môn. Có những lúc họ đã không ngại lên tiếng trước một số sai sót trong kịch bản trình diễn để bảo vệ những giá trị văn hóa cộng đồng của mình. Năm 2025, Lễ đón tiếng sấm đầu năm của người Ơ Đu được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, cũng là một ghi nhận xứng đáng cho những nỗ lực đặc biệt của cộng đồng Ơ Đu ở Văng Môn.

Không chỉ riêng dân tộc Ơ Đu mà nhiều cộng đồng khác cũng thực hiện quá trình khôi phục, sáng tạo văn hóa như vậy. Đó là cả cộng đồng cùng chung tay vào để thảo luận và cùng nhau thực hiện. Gọi quá trình người dân tham gia vào khôi phục các giá trị văn hóa truyền thống như người Ơ Đu đã làm là một quá trình sáng tạo văn hóa cũng không sai. Bởi họ dựa vào những giá trị văn hóa truyền thống làm nền tảng cốt lõi, qua thảo luận cộng đồng, đóng góp thêm một số nhân tố mới để tạo ra những giá trị văn hóa mới trên nền tảng của văn hóa truyền thống. Ở đó, các giá trị văn hóa truyền thống được tái hiện lại từ quan niệm, nhận thức và thẩm mỹ của cộng đồng hiện tại. Và các giá trị đó được hầu hết thành viên trong cộng đồng chấp nhận. Điều này cũng là một sự khẳng định đầy uy lực cho vai trò sáng tạo văn hóa của cộng đồng.

Trước hết, cộng đồng là chủ thể văn hóa, là những người sản sinh ra những yếu tố văn hóa cơ bản của mình. Cộng đồng hình thành trên một tâm thức chung và từ đó họ cùng nhau tạo ra những giá trị văn hóa thuộc về mình. Quá trình sáng tạo đó gắn với các sinh hoạt sản xuất, sinh hoạt xã hội, các nghi lễ và phong tục tập quán,… Những yếu tố văn hóa họ sản sinh ra vừa thể hiện quá trình hình thành và phát triển của họ, vừa gắn kết các thành viên lại với nhau để tạo nên một tập thể đủ sức chống lại sức ép bên ngoài từ các cộng đồng khác, tập thể khác. Người Ơ Đu trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, chịu nhiều ảnh hưởng mạnh mẽ từ văn hóa Thái, Khơ Mú và bị chia cắt về mặt cộng đồng, nên khi tập trung lại thành một bản, có thiết chế riêng thì họ bắt đầu khôi phục và sáng tạo những giá trị văn hóa mang tính bản sắc của cộng đồng mình. Đó là nhu cầu xác đáng và gần hai thập kỷ qua họ đã làm được nhiều điều có giá trị khi khôi phục và sáng tạo nên những giá trị văn hóa quan trọng của mình, cho mình.

Người dân bản Văng Môn tham dự tập huấn về bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể do Bộ VHTTDL tổ chức tại Nghệ An tháng 9/2025

Thứ hai, cộng đồng là nhân tố quyết định đến quá trình khôi phục và sáng tạo các yếu tố văn hóa. Bài học từ người Ơ Đu và nhiều tộc người khác cho thấy khi cộng đồng chủ động và tự quyết định thì hiệu quả của việc khôi phục, sáng tạo văn hóa sẽ cao hơn. Cộng đồng tạo ra các giá trị chuẩn mực để điều chỉnh các quan hệ xã hội qua đó tạo ra những giá trị văn hóa. Khi khôi phục hay sáng tạo văn hóa cũng cần đặt cộng đồng vào trung tâm, để cộng đồng đánh giá theo những chuẩn mực của họ. Những bên liên quan chỉ nên hỗ trợ, động viên, khuyến khích, giúp đỡ họ chứ không nên quyết định thay hay làm thay việc của cộng đồng. Có rất nhiều dự án phát triển cộng đồng thất bại bởi nó không được cộng đồng chấp nhận khi mà họ không được giao quyền quyết định. Sự chủ động và hợp tác với nhau của các thành viên trong cộng đồng là nhân tố quan trọng nhất để khôi phục và sáng tạo các giá trị văn hóa.

Tóm lại, cộng đồng là một đơn vị văn hóa, một loại hình tổ chức văn hóa dựa trên những chuẩn mực chung được nhiều người chấp nhận. Cộng đồng có vài trò quan trọng trong việc khôi phục và sáng tạo các giá trị văn hóa gắn với đời sống của họ. Qua phân tích quá trình khôi phục và sáng tạo văn hóa của người Ơ Đu ở bản Văng Môn cho thấy rõ hơn về điều đó. Nó cũng khẳng định rằng trong quá trình khôi phục và sáng tạo văn hóa thì cần phải đặt cộng đồng vào trung tâm, tạo điều kiện để cộng đồng chủ thể có quyền quyết định và chủ động hợp tác với nhau cùng thực hiện sẽ đạt hiệu quả cao hơn, còn chưa coi trọng vai trò sáng tạo văn hóa của cộng đồng thì chắc chắn không đạt được hiệu quả như mong đợi. Đây là một nguyên tắc quan trọng trong quá trình khôi phục, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa cộng đồng hiện nay./.

(Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An, Ấn bản đặc biệt chào 2026)