Ẩm thực từ lâu được xem là tấm gương phản chiếu, là sự kết tinh đầy tinh tế các giá trị văn hóa của người dân bản địa. Mỗi món ăn, dù giản đơn, cũng gói gọn trong đó những phong tục tập quán, nếp sống, cách nghĩ và cả đặc trưng về môi trường tự nhiên của địa phương. Với Nghệ An, một vùng đất nổi tiếng có khí hậu khắc nghiệt và những con người cần cù, chịu khó, sẵn sàng vượt lên hoàn cảnh bằng tất cả tài năng, tâm hồn của mình thì những món ăn phổ biến thường mang đặc điểm chung là: đơn giản, mộc mạc mà không kém phần tinh tế và độc đáo. Từ “Nhút Thanh Chương, tương Nam Đàn” đến các món ăn từ lươn, bánh mướt, bánh đa, hay các món ăn của đồng bào dân tộc thiểu số miền Tây xứ Nghệ…tất cả hợp lại thành một hệ ẩm thực vô cùng đa dạng, hấp dẫn và giàu bản sắc.

Những món ăn bình dị

Từ trước đến nay, nhắc đến Nghệ An người ta vẫn thường nhắc đến một vùng đất giàu giá trị văn hóa - lịch sử, cảnh quan thiên nhiên đẹp, con người tài năng, mà ít khi nhấn mạnh đến ẩm thực. Tuy nhiên, nếu đã một lần đến với mảnh đất này và thử qua các món ăn nổi tiếng của địa phương thì chắc chắn bạn sẽ còn muốn trở lại nhiều lần để thưởng thức. Ẩm thực Nghệ An chinh phục thực khách bằng sự bình dị mà đậm đà của nó. Thoạt nhìn, đó chỉ là những món ăn với nguyên liệu cực kỳ dân dã, nhưng khi thưởng thức ta lại không khỏi ngạc nhiên vì sự hấp dẫn của nó. Các món ăn nổi tiếng nhất xứ này đều được làm từ nguyên liệu rất gần gũi với đời sống thường nhật như lươn đồng, mít non, đậu tương, gạo... Điều này phần nào phản ánh lịch sử sinh tồn của cư dân một vùng đất có điều kiện kinh tế còn khó khăn, khí hậu khắc nghiệt. Chính trong sự thiếu thốn ấy, họ đã không ngừng sáng tạo để làm phong phú thêm thực đơn của mình.

Đặc sản tương Nam Đàn

Thịt me chấm tương Nam Đàn mới chuẩn vị

Những món ăn chế biến đơn giản, thế hiện triết lý sống giản dị, và sự khéo léo của người Nghệ. Ta có thể thấy rõ điều đó qua những món như nhút, nham hay tương, cà pháo… Nhút được làm từ mít non hoặc xơ mít. Mít non được thái nhỏ, rửa sạch nhựa rồi cho vào chum muối để dùng dần. Khi chín, người ta có thể dùng nó để xào, nấu canh chua, kho cá hay chỉ đơn giản là chấm cùng mắm tôm/nước mắm. Còn tương được làm từ nguyên liệu chính là đậu tương. Đậu được rang lên giã vỡ, trộn cùng mốc (làm từ gạo nếp/tẻ), nước lạnh và muối rồi cho vào chum sành đợi lên men. Khi tương chín, sánh như mật ong thì có thể mang sử dụng. Bữa cơm hàng ngày của nhiều người dân Nghệ An thường không thể thiếu nước tương để chấm các món luộc. Còn món nham được làm từ củ chuối, là món ăn độc đáo và hết sức ấn tượng. Bộ phận tưởng như chỉ bỏ đi của cây chuối lại được người dân tận dụng, thái nhỏ, ngâm với nước muối cho hết nhựa và vị chát rồi làm nộm hoặc nấu với lươn, mang đến một hương vị thực sự khó quên, thanh mát và rất ngon miệng. Cà pháo Nghệ An nổi tiếng ở độ giòn và vị mặn của nó, bởi vậy mới có câu hát “Ai ơi cà xứ Nghệ, càng mặn lại càng giòn/Nước chè xanh xứ Nghệ, càng chát lại càng ngon”. Những quả cà muối trắng ngần, giòn tan được sử dụng cùng canh rau vặt (nhiều loại lá rau khác nhau thường được hái quanh vườn nhà) hay nước luộc rau muống là món ăn không thể thiếu trong những bữa cơm ngày hè.

Đặc sản nhút Thanh Chương

Các món ăn đặc trưng của người Nghệ thường có vị đậm đà. Điều này xuất phát từ một lịch sử còn nhiều khó khăn, thiếu thốn. Cách chế biến này giúp người dân có thể dự trữ thức ăn lâu hơn và sử dụng tiết kiệm hơn. Ngày nay, khi điều kiện kinh tế phát triển, các món ăn đã được điều chỉnh khẩu vị và cách chế biến để phù hợp với số đông, cũng như tốt cho sức khỏe, song hương vị đậm đà, mộc mạc ấy vẫn là “bản sắc” khó trộn lẫn. . Cái hay là nó không hề khiến người ăn cảm thấy mặn gắt, khó chịu mà rất hài hòa, hấp dẫn.

... nhưng không kém phần tinh tế, sáng tạo

Các món ăn được chế biến từ lươn 

Đơn giản là vậy, nhưng các món ăn xứ Nghệ vẫn thể hiện rõ sự tinh tế và sự sáng tạo của người chế biến. Tiêu biểu nhất cho sự đa dạng, tinh tế đó có lẽ là các món lươn xứ Nghệ. Lươn đồng ở đây được chế biến thành hàng chục món khác nhau, món nào cũng độc đáo và ngon miệng. Cháo lươn, miến lươn, súp lươn, lươn om chuối đậu, lươn xào sả ớt, lươn xào cà… Mỗi món một cách chế biến, nhưng đều có sự kết hợp hài hòa giữa các hương vị. Lươn ở đây thịt chắc, thường được sơ chế kỹ và xào qua với gia vị, nên giữ được độ béo ngậy, thơm, không bị tanh. Gia vị thường dùng là hành tăm, nghệ tươi, tiêu, ớt, đi cùng các loại rau thơm như tía tô, hành, rau răm… Sự kết hợp tài tình khiến món lươn vừa có độ thanh mát, ngọt tự nhiên, vừa có vị cay nồng, đậm đà, nên có thể ăn suốt bốn mùa mà không bị ngán. Bởi vậy mà lươn trở thành một món ăn phổ biến trong đời sống người dân xứ Nghệ, khiến ai đi xa cũng không nguôi nhớ về.

Tháng 01/2026, tri thức chế biến món ăn từ lươn ở Nghệ An đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận, tôn vinh giá trị ẩm thực của một món ăn, mà còn là lời khẳng định và niềm mong muốn bảo tồn, phát huy những tri thức, kinh nghiệm, giá trị văn hóa quý báu trong cách chế biến món lươn của người dân Nghệ An. Sự kiện này là một dấu mốc quan trọng và đầy tự hào của người Nghệ, minh chứng rằng những món ăn xứ Nghệ không chỉ khiến người ta nhớ đến bởi cái mộc mạc, dân dã, mà còn ở sự đa dạng, sáng tạo, độc đáo và không kém phần tinh tế.

Không chỉ với lươn, ngay cả những món ăn không cần cách chế biến cầu kỳ khác như bánh mướt, bánh đa, tương…cũng cho thấy sự tinh tế trong cách kết hợp các nguyên liệu để tạo ra hương vị vừa vặn, hấp dẫn. Bánh mướt là món ăn không xa lạ gì ở nhiều vùng quê Việt Nam, nhưng bánh mướt xứ Nghệ vẫn khiến người ta khó quên vì vị dẻo thơm của gạo, độ mềm mịn của bánh, thể hiện sự khéo léo của người làm bột và tráng bánh.

Ẩm thực của người Thái ở miền Tây Nghệ An

Ngược về với miền Tây Nghệ An, nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số, ta lại được thưởng thức một hệ ẩm thực đa dạng và khác biệt. Những món ăn nơi đây thường gắn với sản vật núi rừng như: cá suối, gà bản, măng rừng, rau rừng, rêu, mọc, canh ột… Người dân bản địa thường chế biến theo phương thức nướng, hấp hay nấu trong ống tre, ít gia vị, giúp món ăn giữ được vị tự nhiên, mang đậm hương sắc núi rừng. Dù chế biến không quá cầu kỳ, nhưng những món ăn ở miền Tây Nghệ An đều có sự kết hợp hài hòa, tinh tế giữa các nguyên liệu, hương vị và màu sắc. Nó thể hiện cả triết lý, văn hóa của từng tộc người, truyền tải quan niệm cân bằng ngũ hành và chung sống hòa hợp với thiên nhiên. 

Việc thưởng thức một món ăn không chỉ là trải nghiệm vị giác, mà còn là cách để ta hiểu sâu hơn về văn hóa của một vùng đất. Và chắc chắn, muốn hiểu xứ Nghệ, hiểu hết cái tâm hồn chân chất, mộc mạc mà sâu lắng, tinh tế và tài hoa của con người nơi đây thì không thể không một lần thưởng thức những món ăn đặc trưng của xứ này./.