Ngày 2-9-1945, tại Vườn hoa Ba Đình (Hà Nội), trước gần một triệu đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời trịnh trọng đọc Tuyên ngôn độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tuyên ngôn khẳng định: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập”; đồng thời thể hiện quyết tâm bảo vệ nền độc lập vừa giành được: “Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do và độc lập ấy” ¹. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2-9 đã mở ra một thời kỳ mới, xác lập quyền độc lập, tự quyết của dân tộc và quyền làm chủ của Nhân dân.

Từ quá trình chuẩn bị lâu dài đến thời cơ của cuộc Tổng khởi nghĩa

Nhân dân tham gia khởi nghĩa giành chính quyền ở Vinh tháng 8/1945.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 diễn ra trong thời gian ngắn nhưng là kết quả của quá trình chuẩn bị lâu dài về đường lối, lực lượng và căn cứ cách mạng. Khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, các Hội nghị Trung ương tháng 11-1939 và tháng 11-1940 từng bước chuyển hướng chỉ đạo chiến lược, đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu. Tháng 5-1941, Hội nghị Trung ương lần thứ tám do Nguyễn Ái Quốc chủ trì tại Pác Bó, Cao Bằng, hoàn chỉnh sự chuyển hướng đó và quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh nhằm tập hợp rộng rãi các lực lượng yêu nước. Cùng với xây dựng lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang cách mạng từng bước phát triển. Ngày 22-12-1944, Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân được thành lập. Sau khi Nhật đảo chính Pháp ngày 9-3-1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta ngày 12-3-1945, phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, chuẩn bị tiến tới tổng khởi nghĩa. Tháng 6-1945, Khu giải phóng Việt Bắc được thành lập, Tân Trào trở thành trung tâm chỉ đạo cách mạng cả nước. Đầu tháng 8-1945, Chiến tranh thế giới thứ hai đi đến hồi kết, phát xít Nhật đứng trước thất bại hoàn toàn. Thời cơ giành chính quyền xuất hiện. Từ ngày 13 đến 15-8-1945, Hội nghị toàn quốc của Đảng họp tại Tân Trào quyết định phát động Tổng khởi nghĩa trong cả nước trước khi quân Đồng minh vào Đông Dương và thành lập Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc. Ngày 16-8, Quốc dân Đại hội tại Tân Trào tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa, thông qua 10 chính sách của Việt Minh, quy định quốc kỳ là cờ đỏ sao vàng năm cánh, quốc ca là bài Tiến quân ca và thành lập Ủy ban Dân tộc giải phóng Việt Nam do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch. Trong thời điểm quyết định ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi: “Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã đến. Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”². Hưởng ứng lệnh Tổng khởi nghĩa, Nhân dân cả nước đồng loạt vùng lên. Ngày 19-8, khoảng 20 vạn Nhân dân Hà Nội tham gia mít tinh, biểu tình, giành chính quyền; ngày 23-8, khởi nghĩa thắng lợi ở Huế; ngày 25-8, chính quyền về tay Nhân dân tại Sài Gòn. Ngày 30-8, vua Bảo Đại thoái vị, chấm dứt chế độ quân chủ phong kiến. Đến cuối tháng 8-1945, chính quyền về cơ bản đã thuộc về Nhân dân trên phạm vi cả nước.

Thắng lợi nhanh chóng của Tổng khởi nghĩa là kết quả của quá trình chuẩn bị lực lượng lâu dài, chủ động dự báo tình hình, nắm bắt đúng thời cơ và phát huy cao độ sức mạnh toàn dân. Thành công của Cách mạng Tháng Tám đồng thời khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng, nhất là ở việc xác định đúng đường lối, chuẩn bị lực lượng, tổ chức và huy động sức mạnh toàn dân - “một Đảng mới 15 tuổi đã lãnh đạo cách mạng thành công”³. Thắng lợi ấy không chỉ đưa chính quyền về tay Nhân dân mà còn mở ra bước chuyển căn bản về vị thế của dân tộc, tạo nền tảng chính trị cho sự ra đời của Nhà nước Việt Nam mới.

Từ giá trị độc lập, tự chủ đến khát vọng phát triển đất nước

Hơn tám thập niên sau mùa Thu năm 1945, đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với những mục tiêu có ý nghĩa chiến lược. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định: “thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030, trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045, trở thành nước phát triển, thu nhập cao vì một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội”. Mục tiêu dài hạn đó được cụ thể hóa bằng các chỉ tiêu chủ yếu cho giai đoạn 2026-2030: tốc độ tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên; GDP bình quân đầu người đến năm 2030 khoảng 8.500 USD; tốc độ tăng năng suất lao động khoảng 8,5%/năm; tỉ lệ đô thị hóa trên 50%⁴. Phát triển nhanh, bền vững, nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng, sức cạnh tranh và đời sống Nhân dân là yêu cầu xuyên suốt của giai đoạn phát triển mới.

Một giá trị xuyên suốt được tiếp tục phát triển trong điều kiện mới là độc lập, tự chủ. Nếu quyền tự quyết dân tộc là thành quả căn bản của mùa Thu năm 1945 thì trong bối cảnh hiện nay, tự chủ còn được thể hiện ở năng lực xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ gắn với chủ động, tích cực hội nhập quốc tế; phát triển các ngành công nghiệp chiến lược; nâng cao khả năng tự lực, tự chủ, tự cường về khoa học và công nghệ⁵. Độc lập vì thế gắn ngày càng chặt chẽ với tiềm lực kinh tế, trình độ khoa học - công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, quốc phòng, an ninh và năng lực quản trị quốc gia.

Phát huy sức mạnh của Nhân dân và khối đại đoàn kết toàn dân tộc tiếp tục là yêu cầu quan trọng trong giai đoạn phát triển mới. Trong Cách mạng Tháng Tám, Mặt trận Việt Minh đã tập hợp rộng rãi các giai cấp, tầng lớp và lực lượng yêu nước, tạo nên sức mạnh quần chúng đưa cuộc Tổng khởi nghĩa đến thắng lợi. Trong giai đoạn phát triển mới, Đại hội XIV tiếp tục nhấn mạnh “việc khơi dậy mạnh mẽ truyền thống yêu nước, khát vọng phát triển, tinh thần đoàn kết, ý chí tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc; phát huy sức mạnh văn hóa và con người Việt Nam trở thành nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng của phát triển⁶. Đây là cơ sở để huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực xã hội, củng cố đồng thuận và tạo sức mạnh tổng hợp cho quá trình xây dựng, phát triển đất nước.

Bài học về nhận diện và nắm bắt thời cơ cũng mang nội hàm mới. Tháng Tám năm 1945, thời cơ xuất hiện trong một khoảng thời gian rất ngắn khi phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh và tình hình chính trị Đông Dương biến chuyển nhanh chóng. Ngày nay, thời cơ phát triển gắn với những chuyển biến sâu sắc của khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo, kinh tế số, chuyển đổi xanh và sự tái cấu trúc của nền kinh tế thế giới. Văn kiện Đại hội XIV xác định “khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là những động lực chính của mô hình tăng trưởng mới”⁷. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là tận dụng cơ hội mà còn phải chủ động tạo lập các điều kiện cần thiết để chuyển những thành tựu mới của khoa học - công nghệ thành năng suất, chất lượng, sức cạnh tranh và những động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế.

Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là những động lực chính của mô hình tăng trưởng mới

Để thực hiện những mục tiêu đó, năng lực lãnh đạo và tổ chức thực hiện tiếp tục giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đại hội XIV đặt ra yêu cầu xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh toàn diện; nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền, sức chiến đấu của Đảng; nâng cao năng lực quản lý, quản trị và kiến tạo phát triển của Nhà nước; thắt chặt mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân; tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, tiêu cực⁸. Đây là điều kiện để chủ trương, nghị quyết được chuyển hóa thành chương trình hành động và kết quả cụ thể trong thực tiễn.

Phát huy giá trị của Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2-9 trong giai đoạn hiện nay vì thế không dừng lại ở việc khẳng định ý nghĩa của một thắng lợi lịch sử, mà được thể hiện bằng việc tiếp tục giữ vững độc lập, chủ quyền và lợi ích quốc gia - dân tộc; nâng cao tiềm lực, vị thế và năng lực tự chủ của đất nước. Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, cạnh tranh chiến lược gia tăng, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh tác động ngày càng sâu rộng, phát triển nhanh phải gắn với phát triển bền vững; tăng trưởng kinh tế phải đi cùng tiến bộ xã hội, bảo vệ môi trường, củng cố quốc phòng, an ninh và nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân.

Hướng tới năm 2030 và tầm nhìn năm 2045, yêu cầu đặt ra là đưa các mục tiêu, chủ trương của Đại hội XIV vào cuộc sống bằng những nhiệm vụ và kết quả cụ thể; phát huy tinh thần chủ động, tự lực, tự cường; huy động hiệu quả mọi nguồn lực và củng cố sự đồng thuận trong xã hội. Qua đó, từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

---------------

(1) Đảng Cộng sản Việt Nam - Chặng đường qua hai thế kỷ, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr.159.

(2) Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.3, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.554.

(3) Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.6, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.159.

(4) ; (6); (7); (8) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, t.II, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tr.376; tr.373; tr.373-374; tr.374-375.

(5) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, t.I, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tr.201.