Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc diện mạo thế giới đương đại. Trong dòng chảy đó, trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) nổi lên như một trong những thành tựu công nghệ có sức lan tỏa mạnh mẽ nhất, tác động toàn diện đến kinh tế, quản lý xã hội, giáo dục, truyền thông và đặc biệt là đời sống văn hóa.

Nếu như trước đây, văn hóa chủ yếu được kiến tạo và lưu truyền thông qua các thiết chế truyền thống, qua ký ức cộng đồng và hoạt động sáng tạo trực tiếp của con người, thì ngày nay, AI đã từng bước tham gia vào nhiều khâu của quá trình sản xuất, bảo tồn và phổ biến văn hóa. Từ số hóa di sản, phân tích dữ liệu văn hóa, sáng tạo nội dung, đến quảng bá hình ảnh địa phương trên không gian mạng, trí tuệ nhân tạo đang mở ra những phương thức tiếp cận mới đối với văn hóa trong kỷ nguyên số.

Tuy nhiên, sự hiện diện ngày càng sâu của AI cũng đặt ra những câu hỏi lớn: Làm thế nào để công nghệ trở thành công cụ phục vụ phát triển văn hóa, thay vì làm phai mờ bản sắc? Làm thế nào để các giá trị truyền thống không bị giản lược, đồng nhất trong dòng chảy công nghệ toàn cầu? Đây là những vấn đề mang tính thời sự, đặc biệt đối với những địa phương giàu truyền thống văn hóa như Nghệ An.

Nguồn ảnh: Internet

Văn hóa xứ Nghệ trước yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới

Trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu phát triển văn hóa Nghệ An không còn dừng lại ở việc gìn giữ, bảo tồn di sản theo cách thức truyền thống, mà đặt ra đòi hỏi phải đổi mới phương thức tiếp cận, phát huy giá trị văn hóa như một nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững. Thực tiễn cho thấy, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ hiện đại, trong đó có trí tuệ nhân tạo, đang trở thành hướng đi tất yếu để văn hóa tiếp cận gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Lâu nay chúng ta vẫn nói về những lợi thế của Nghệ An với hệ thống di sản vật thể lẫn phi vật thể phong phú, độc đáo; với những giá trị làm nên bản sắc không thể trộn lẫn. Tuy nhiên, quá trình bảo tồn, khai thác, phát huy giá trị các di sản còn nhiều hạn chế dẫn đến chưa đánh thức được tiềm năng. Điều đó đặt ra bài toán cấp thiết cho ngành văn hóa là phải thay đổi, chuyển mình theo hướng sáng tạo hơn.

Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh: Khu vực trải nghiệm VR. Ảnh: Internet

Trong bối cảnh đó, việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 3399/QĐ-BVHTTDL (ngày 23/9/2025) phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chương trình xác định rõ mục tiêu đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng các thành tựu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư trong lĩnh vực văn hóa; phát triển hệ thống thiết chế văn hóa hiện đại; bảo tồn và phát huy di sản gắn với phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Đây là khung chính sách quan trọng để Nghệ An tiếp tục cụ thể hóa các mô hình ứng dụng trí tuệ nhân tạo, từng bước đưa di sản văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Trí tuệ nhân tạo mở ra nhiều cơ hội

Trước hết, Nghệ An có thể tận dụng trí tuệ nhân tạo trong quá trình bảo tồn di sản. AI hỗ trợ tích cực cho quá trình thu thập, xử lý số liệu; lưu trữ, số hóa dữ liệu và phục dựng một số giá trị, công trình văn hóa có nguy cơ maimột hay đã bị lãng quên.. Nhờ AI, quá trình này được triển khai nhanh chóng, khoa học; thông tin không những được lưu trữ tốt mà còn có thể được sắp xếp, phục vụ người dùng theo hướng cá nhân hóa.

Đặc biệt, AI là công cụ hữu hiệu trong quá trình phát huy giá trị di sản. Những không gian trải nghiệm số, thuyết minh tự động, công nghệ thực tế ảo… giúp di sản trở nên sống động hơn. Người xem được tự do khám phá, cảm nhận, thậm chí như được đối thoại với lịch sử theo cách rất riêng. Sự thay đổi này đặc biệt có ý nghĩa với thế hệ trẻ - những người lớn lên trong môi trường số. Khi bảo tàng, di tích không còn là nơi “phải đến”, mà trở thành nơi “muốn đến”, di sản tìm được chỗ đứng tự nhiên trong đời sống đương đại. Từ giai đoạn 2023 đến nay, việc ứng dụng công nghệ số và các thành tựu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư trong lĩnh vực di sản văn hóa tại Nghệ An đã đạt được những kết quả bước đầu rõ nét. Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh là một trong những đơn vị tiêu biểu. Việc triển khai không gian trải nghiệm số với công nghệ thực tế ảo, thuyết minh tự động, trình chiếu 3D mapping và thiết bị tương tác đa điểm, thay đổi cách bố trí sắp đặt hiện vật,.... giúp người xem như được sống cùng các giai đoạn lịch sử; được sờ, được chạm vào hiện vật. Nhờ vậy mà lượng khách đến bảo tàng đã tăng lên vượt trội, trong đó phần lớn là giới trẻ.

Tuổi trẻ Nghệ An trải nghiệm không gian thực tế ảo tại phòng trưng bày bổ sung Quảng trường Hồ Chí Minh

Cùng với đó, Khu di tích Kim Liên cũng đã số hóa hơn 10.000 tài liệu, hiện vật, ứng dụng công nghệ thực tế ảo VR 360 độ, AR và các thiết bị tra cứu thông tin hiện đại. Nhờ các giải pháp này, lượng khách tham quan liên tục duy trì ở mức cao, có thời điểm đạt gần một triệu lượt trong nửa đầu năm, đặc biệt vào các dịp cao điểm. Nhiều điểm đến khác trên địa bàn tỉnh cũng từng bước được trang bị hạ tầng số, góp phần nâng cao trải nghiệm tham quan và hiệu quả phát huy giá trị di sản văn hóa xứ Nghệ.

Thực tiễn này cho thấy, chuyển đổi số thực sự là “cú hích” giúp thay đổi cách tiếp cận di sản văn hóa theo hướng hiện đại, sinh động, cá nhân hóa hơn, đồng thời mở ra khả năng ứng dụng sâu rộng hơn của trí tuệ nhân tạo trong quản lý, bảo tồn và quảng bá văn hóa.

AI cũng tạo điều kiện mở rộng không gian sáng tạo văn hóa. Trong môi trường số, các sản phẩm văn hóa mang bản sắc xứ Nghệ có thể được giới thiệu dưới những hình thức mới, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa giá trị địa phương và xu hướng toàn cầu. Điều này phù hợp với định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa - một trong những trụ cột quan trọng của Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa.

Bên cạnh đó, AI góp phần thu hẹp khoảng cách thụ hưởng văn hóa giữa các vùng miền. Thông qua các nền tảng số, người dân ở vùng sâu, vùng xa, cũng như cộng đồng người Nghệ An sinh sống ngoài tỉnh và ngoài nước, có thể tiếp cận các giá trị văn hóa quê hương một cách thuận tiện hơn, góp phần tăng cường sự gắn kết cộng đồng và lan tỏa bản sắc văn hóa xứ Nghệ.

Những thách thức đặt ra đối với văn hóa trong kỷ nguyên AI

Song song với cơ hội, AI cũng đặt ra nhiều thách thức đối với phát triển văn hóa. Một trong những thách thức lớn nhất là nguy cơ đồng nhất hóa văn hóa. AI hoạt động dựa trên dữ liệu lớn và thuật toán, thường ưu tiên những nội dung phổ biến, dễ lan tỏa, trong khi các giá trị văn hóa đặc thù, tinh tế, mang tính địa phương có nguy cơ bị giản lược hoặc tái hiện một cách phiến diện.

Đối với văn hóa xứ Nghệ - vốn gắn chặt với không gian làng xã, với sinh hoạt cộng đồng và chiều sâu lịch sử - việc số hóa nếu thiếu chọn lọc có thể làm mất đi hồn cốt văn hóa. Văn hóa không chỉ là hình ảnh, âm thanh hay dữ liệu, mà còn là trải nghiệm sống, là mối quan hệ giữa con người với cộng đồng và môi trường xã hội.

Ngoài ra, sự phát triển nhanh của AI cũng đặt ra thách thức về định hướng giá trị và đạo đức văn hóa. Khi các sản phẩm văn hóa ngày càng chịu tác động của cơ chế thị trường và thuật toán công nghệ, nguy cơ thương mại hóa, chạy theo thị hiếu nhất thời là điều không thể xem nhẹ. Nếu không có định hướng phù hợp, văn hóa có thể bị biến thành sản phẩm tiêu dùng nhanh, làm suy giảm vai trò bồi dưỡng nhân cách và đời sống tinh thần xã hội.

AI cũng đặt ra không ít khó khăn, thách thức từ hành lang pháp lý, nguồn lực đầu tư, đến vấn đề vận hành, duy trì và khai thác hiệu quả các không gian số. Trong điều kiện hạ tầng số chưa đồng bộ, ngân sách chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa còn hạn hẹp và đội ngũ nhân lực chưa được đào tạo bài bản về công nghệ thì việc ứng dụng AI vào quá trình bảo tồn, phát huy giá trị di sản thực sự là bài toán không hề dễ dàng.

Trí tuệ nhân tạo đang mở ra cho văn hóa Nghệ An một con đường phát triển mới đầy hứa hẹn. Tuy nhiên, bất cứ vấn đề nào cũng có hai mặt của nó. Chúng ta cần nhận diện rõ những thách thức và sớm có một chiến lược chuyển đổi số của ngành văn hóa để quá trình này diễn ra đồng bộ, bài bản và hiệu quả hơn. Chỉ khi công nghệ được đặt trong mối quan hệ hài hòa với các giá trị truyền thống, khi con người và bản sắc vẫn là trung tâm của các hoạt động thì trí tuệ nhân tạo mới thực sự trở thành động lực góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản xứ Nghệ./.

(Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An, Ấn bản đặc biệt chào 2026)