Mạch nguồn bền bỉ trong đời sống cộng đồng
Thời gian qua, văn hóa Nghệ An từng ngày bám rễ sâu vào cộng đồng theo một cách rất riêng: ầm thầm mà bền bỉ, bình dị mà đầy sức lan tỏa. Dòng chảy ấy được nuôi dưỡng trước hết từ hệ thống tín ngưỡng, phong tục và lễ hội dân gian. Bởi bản sắc không nằm ở đâu xa mà hiện hữu ngay trong những điều giản dị: bàn thờ gia tiên, những chuyến đi lễ đầu xuân hay các nghi lễ gắn với mùa màng, những sinh hoạt trong đời sống hàng ngày của người dân.
Lễ hội Mường Ham (Quỳ Hợp) - người dân với trang phục truyền thống, không gian lễ hội.
Theo kết quả kiểm kê năm 2022, Nghệ An có 78 lễ hội truyền thống, trong đó 8 lễ hội được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, có những lễ hội gắn với các di tích linh thiêng nổi tiếng không chỉ trên địa bàn tỉnh mà còn khắp cả nước như: Lễ hội đền Cờn, lễ hội đền Quả Sơn, lễ hội đền Bạch Mã, lễ hội đền Hoàng Mười,…Tại các lễ hội, chúng ta không chỉ được chứng kiến phần lễ với những nghi thức linh thiêng mà còn được hòa vào nhiều hoạt động đặc sắc của phần hội. Tại đó bộc lộ rõ nét những giá trị văn hóa, phong tục truyền thống của địa phương. Đặc biệt, với sự tham gia chủ động của người dân, lễ hội trở thành không gian kết nối giữa quá khứ và hiện tại; nơi những giá trị văn hóa được tôn vinh, lưu giữ, trao truyền.
Cùng với lễ hội, phong tục tập quán, nhiều di sản văn hóa phi vật thể khác cũng được bảo tồn, phát huy giá trị trong đời sống cộng đồng mà tiêu biểu là dân ca Ví, Giặm. Với hàng trăm câu lạc bộ dân ca trên khắp địa bàn trong và ngoài tỉnh, ở nhiều môi trường khác nhau, Ví, Giặm minh chứng cho sức sống mạnh mẽ của nó trong cộng đồng. Những lời ca, điệu Ví là nơi gửi gắm tâm tư, tình cảm không chỉ của người xưa mà còn của người nay. Có lẽ nhìn vào Ví, Giặm là thấy được tâm hồn con người xứ Nghệ, là thấy được sự tiếp nối của mạch nguồn văn hóa nơi đây.
Bên cạnh đó là hệ thống di sản vật thể phong phú với gần 2.602 di tích – danh thắng đã được kiểm kê. Đây không chỉ là nơi lưu giữ lịch sử, ký ức cộng đồng mà còn là điểm hẹn tâm linh, nơi người dân hôm nay gửi gắm sự tri ân và ước vọng của họ. Hệ thống di tích trên địa bàn là nơi giáo dục cho thế hệ trẻ về lòng yêu quê hương, trách nhiệm với các giá trị văn hóa truyền thống. Trong năm 2025, ngành văn hóa đã có nhiều nỗ lực trong phát huy giá trị của hệ thống di tích này, giúp đây trở thành những điểm đến hấp dẫn, góp phần phát triển kinh tế địa phương, tạo sinh kế cho người dân. Bằng cách ấy, di sản và các giá trị văn hóa thực sự “sống” với đời sống đương đại.
Trong dòng chảy không ngừng của văn hóa, không thể không kể đến vai trò của các thiết chế văn hóa với nhiều công trình, không gian văn hóa; các trung tâm văn hóa, nhà văn hóa... Đây chính là không gian sinh hoạt giúp người dân giao lưu, phổ biến các giá trị văn hóa; gìn giữ nếp sống, giữ cho mạch văn hóa làng xã không bị đứt gãy, mai một trước cơn lốc đô thị hóa. Đây không chỉ là nơi đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần cho người dân mà còn là không gian để sáng tạo, bồi đắp thêm các giá trị; định hướng thẩm mỹ cho cộng đồng.
Khi di sản thoát khỏi trạng thái “đứng yên”
Dấu ấn đậm nét của năm 2025 là sự chuyển mình mạnh mẽ trong tư duy bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Với rất nhiều nỗ lực đổi mới, di sản Nghệ An giờ đây không chỉ nằm yên sau lớp kính trưng bày, trong những hiện vật, tư liệu,… mà đã tiếp cận công chúng một cách chủ động, sinh động và đầy xúc cảm.
Quét mã QR - Du khách trải nghiệm lịch sử bằng công nghệ số tại Khu di tích Kim Liên
Những không gian trải nghiệm số, thuyết minh tự động, công nghệ thực tế ảo… giúp di sản thoát khỏi trạng thái “đứng yên”, chạm đến người xem theo cách rất riêng và đầy hấp dẫn. Những nỗ lực đổi mới mình của Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, của các điểm di tích lịch sử như Khu di tích Kim Liên đã cho thấy khát vọng thay đổi, vươn mình của ngành văn hóa Nghệ An cùng kỷ nguyên mới của dân tộc. Thay đổi đó bước đầu đã mang lại những tín hiệu tích cực khi lượng khách đến với Bảo tàng cũng như các điểm đến khác tăng mạnh, không gian di tích được khai thác giá trị một cách hiệu quả hơn.
Bên cạnh tích cực ứng dụng công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi số trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản; ngành văn hóa đã có thay đổi mạnh mẽ trong hoạt động truyền thông quảng bá theo hướng sáng tạo hơn. Chính vì vậy mà các sự kiện được đông đảo công chúng biết đến, đón nhận, thích thú tham gia.
Dân ca Ví, Giặm tại Quảng trường Hồ Chí Mind- tái hiện sinh hoạt văn hóa truyền thống giữa đời sống đô thị hiện đại.
Bên cạnh những điểm sáng đáng ghi nhận, chúng ta cũng đứng trước nhiều thách thức đan xen. Đó là việc tìm kiếm thế hệ kế cận để truyền dạy, gìn giữ di sản, là áp lực từ quá trình thương mại hóa, là mặt trái của sự phát triển công nghệ và trí tuệ nhân tạo,… . Nếu không có chiến lược dài hơi, bài bản thì chúng ta rất dễ bị cuốn vào vòng xoáy thị trưởng, làm phai nhạt bản sắc và đơn giản hóa các giá trị văn hóa.
Tuy vậy, chính trong những thách thức ấy, cơ hội và khát vọng phát triển văn hóa của Nghệ An cũng dần được định hình rõ nét hơn. Việc triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025–2035 được xem là một bước đi quan trọng. Mục tiêu đưa du lịch đóng góp 9–12% GRDP tỉnh trong giai đoạn 2030-2035; đưa Nghệ An trở thành một trong những trung tâm du lịch của vùng Bắc Trung Bộ và là điểm đến hấp dẫn của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á với các sản phẩm du lịch đặc sắc mang đậm dấu ấn văn hóa Nghệ An phản ánh một khát vọng lớn: biến chiều sâu văn hóa thành động lực tăng trưởng bền vững cho tỉnh nhà.
Chắc chắn, nếu chúng ta đi đúng hướng, tiếp tục phát huy những mặt tích cực trong năm 2025 thì mục tiêu đó hoàn toàn có thể được hiện thực hóa. Nếu chúng ta tiếp tục đặt con người và cộng đồng ở vị trí trung tâm trong các hoạt động, gắn bảo tồn với sinh kế và giáo dục, khai thác và phát huy giá trị di sản đúng hướng thì văn hóa sẽ thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, giúp chúng ta vững vàng vươn mình trong kỷ nguyên số mà không bị hòa tan./.
(Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An, Ấn bản đặc biệt chào 2026)
Hôm nay
Hôm qua
Tất cả