Sưu tập 5 trống đồng Làng Vạc - bảo vật quốc gia                                                                    

Theo Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 03/02/2026 về việc công nhận bảo vật quốc gia của Thủ tưởng Chính phủ (đợt 14), tỉnh Nghệ An vinh dự có 1 hiện vật (Bia Ma Nhai tại xã Con Cuông) và 1 sưu tập hiện vật (5 trống đồng Làng Vạc - đang được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh). 5 năm chiếc trống trong sưu tập trống đồng Làng Vạc - là những sản phẩm thể hiện đỉnh cao của kỹ thuật đúc đồng và nghệ thuật trang trí của văn hóa Đông Sơn và văn minh Việt cổ. Đây là nhóm hiện vật tiêu biểu thuộc văn hóa Đông Sơn ở Việt Nam. Chúng tôi xin giới thiệu tới bạn đọc sưu tập hiện vật bảo vật quốc gia - Trống đồng Làng Vạc.

I. Sưu tập trống Làng Vạc

Sưu tập trống đồng Làng Vạc gồm có 5 hiện vật, với các đặc điểm sau:

1. Trống Làng Vạc I

Trống đồng Làng Vạc I

Trống đồng Làng Vạc I thuộc dòng trống thấp lưng choãi có đường kính 38cm, đường kính chân trống 45cm, cao 28cm, trọng lượng 11kg. Trống có tang phình, lưng hình nón cụt, choãi dần xuống phía dưới, chân trống thấp. Trống có 2 đôi quai kép, mỗi đôi có một khe hở ở giữa, trên quai trang trí hoa văn dạng thừng bện. Trống có patin màu xanh rỉ đồng.

Chính giữa mặt trống là hình ngôi sao 12 cánh. Xen giữa là các cánh là hình chữ V lồng nhau hay lông công cách điệu. Tính từ trong ra ngoài, bao quanh ngôi sao trung tâm có 8 vành hoa văn: vành 1, 4, 8 là những hàng chấm nổi; vành 2, 6 là hoa văn vòng tròn kép có chấm nổi ở giữa; vành 5, 7 là hoa văn răng cưa, xen giữa có 3 chấm nổi. Vành 3 là vành hoa văn quan trọng nhất, với 4 hình chim bay ngược chiều kim đồng hồ. Chim có mào và mỏ dài, mắt là một vòng tròn có chấm nổi ở giữa. Đuôi và thân chim tạo thành một hình gần giống tam giác, bên trong có những đường vạch ngắn và chấm nổi. Hai cánh chim xòe ngang. Cánh có hình tam giác, bên trong có những vạch ngắn song song. Các hoa văn hình chim này đều được đúc chìm.

Trên tang trống, từ trên xuống dưới có 6 băng hoa văn như sau: băng 1, 5 là hoa văn chấm nổi; băng 2, 4 là hoa văn răng cưa, xen giữa có 3 chấm nổi; băng 3 là hoa văn vòng tròn tiếp tuyến có chấm nổi ở giữa. Băng 6 là băng hoa văn chủ đạo, thể hiện 4 chiếc thuyền di chuyển ngược chiều kim đồng hồ. Thuyền có dáng thon dài, đuôi thẳng, thân thuyền có những đường vạch ngắn song song. Trên mỗi thuyền có 4 người ngồi nhưng chỉ có 3 người chèo, người ngồi thứ ba (tính từ mui thuyền) không chèo, dáng ngồi bệ vệ. Phía sau đầu mỗi người có búi tóc hoặc buộc khăn hình tam giác. Trang trí phần mũi của từng chiếc thuyền không giống nhau: Một chiếc ở mũi thuyền có vòng tròn có chấm giữa, đầu mũi được chia thành hai nhánh, nhánh rộng hơn có những đường vạch ngắn. Một chiếc thuyền khác ở mũi thuyền được chia làm 3 nhánh, nhánh phía trước có những đường vạch ngắn. Trên hai thuyền còn lại, đầu mũi được chia làm 3 nhánh nhưng bên trong không có đường vạch ngắn.

Hoa văn trên lưng trống gồm 2 phần: phần trên là những ô hoa văn theo chiều dọc, phần dưới là những băng hoa văn theo chiều ngang. Trong 8 ô dọc, mỗi ô có 1 con bò, đứng nối đuôi nhau theo hướng ngược chiều kim đồng hồ, cứ hai con đực lại đến hai con cái. Bò có sừng cong hình trăng khuyết, u vai nổi cao, chân choãi về đằng trước, đuôi dài. Trên thân bò trang trí không giống nhau: có 4 con bò liền nhau ở trên thân trang trí những vòng tròn có chấm giữa và tiếp tuyến, 4 con bò liền nhau còn lại ở trên thân trang trí vạch ngắn song song kết hợp chấm nổi. Xen giữa các ô hình chữ nhật trang trí hình bò là những ô hẹp hơn trang trí hoa văn những đường vạch ngắn song song, vòng tròn tiếp tuyến và những hàng chấm nổi. Phía dưới các ô hoa văn dọc này là 5 băng hoa văn trang trí theo chiều ngang, lần lượt từ trên xuống dưới gồm: chấm nổi - răng cưa - vòng tròn tiếp tuyến - răng cưa - chấm nổi. Toàn bộ hoa văn trên tang và lưng trống đều được đúc nổi.

 Chân trống không trang trí hoa văn. 

2. Trống Làng Vạc II

Trống đồng Làng Vạc II

Trống đồng làng Vạc II có đường kính mặt trống 35,cm, đường kính chân trống cao 44 cm, cao 25,5cm, nặng 10,6kg.

Cũng như trống Làng Vạc I, trống Làng Vạc II thuộc dòng trống thấp lưng choãi, với tang phình, thân hình nón cụt loe dần xuống dưới, chân trống thấp. Trống có 2 đôi quai bố trí cách đều nhau ở hai bên thân, mỗi quai được trang trí hai dải hoa văn hình bông lúa. Trống có patin màu xanh rỉ đồng.

Giữa mặt trống là ngôi sao trung tâm 10 cánh, giữa các cánh có hoa văn hình chữ V lồng hay lông công cách điệu. Tính từ trong ra ngoài, bao quanh ngôi sao trung tâm có 6 vành hoa văn: vành 1, 2, 4 và 6 là hoa văn chấm nổi; vành 3 và 5 là hoa văn răng cưa, xen kẽ giữa các răng là hình chấm nổi.

Tang trống có 3 băng hoa văn, chia làm hai phần trên dưới. Phần trên là 2 băng răng cưa ngược chiều nhau, ngăn cách bởi một đường chỉ nổi. Phần dưới là băng hoa văn chủ đạo, trang trí hình thuyền và chim xen kẽ. Có bốn chiếc thuyền bơi theo hướng ngược chiều kim đồng hồ, thân thuyền cong, có những chấm nổi nhỏ. Đuôi thuyền xòe ra hình nan quạt. Mũi thuyền được chia ra làm ba nhánh, nhánh thứ ba to có hình gần giống hình tam giác, bên trong trang trí hoa văn vạch ngắn và chấm tròn. Mũi thuyền có một vòng tròn có chấm giữa. Ở trên thuyền có ba người ngồi tư thế co chân, hai tay đưa ra cầm mái chèo, tóc hình đuôi ngựa. Xen giữa những chiếc thuyền là hình 6 con chim đang đứng. Chim có mỏ dài, mắt được tạo thành từ các vòng tròn có chấm. Đuôi chim xòe rộng, có hoa văn vạch ngắn. Thân chim có chấm nổi. Hoa văn hình thuyền và hình chim đều được đúc chìm.

Lưng trống không có các hoa văn tả thực mà chỉ có hoa văn răng cưa được bố trí theo các ô dọc hoặc băng ngang, chia làm hai phần: phần trên là 8 khung hình chữ nhật đứng, ở mỗi khung có hai dải hoa văn hình răng cưa ngược chiều nhau, ngăn cách bởi một đường chỉ nổi; phần dưới là 2 băng hoa văn răng cưa ngược chiều nhau, ngăn cách bởi một đường chỉ nổi.

Chân trống không trang trí hoa văn.

3. Trống Làng Vạc III

Trống đồng Làng Vạc III

Trống đồng Làng Vạc III có đường kính mặt trống 27,8cm, đường kính trống 36,5cm, cao 23,5cm, trọng lượng 5kg. Trống thuộc dòng trống thấp lưng choãi, với tang phình, lưng hình nón cụt choãi dần xuống dưới. Trống có 2 đôi quai bố trí ở hai bên thân, mỗi quai được trang trí hai hàng hoa văn bông lúa. Pa tin màu xanh rỉ đồng.

Giữa mặt trống là hình ngôi sao 10 cánh, giữa các cách là những đường vạch chéo ngắn. Tính từ trong ra ngoài, bao quanh ngôi sao trung tâm là 3 vành hoa văn: vành 1 có 4 hình chim bay ngược chiều kim đồng hồ. Chim cổ dài, mỏ có hình chữ V, giữa cổ có một đường gân nổi. Đuôi và thân chim tạo thành một hình giống hình tam giác, bên trong có những đường rạch ngắn. Cánh chim xòe ngang ra thành hình thang, bên trong có những vạch ngắn. Vành 2, 3 là hai vành hoa văn răng cưa ngược chiều nhau, xen kẽ giữa các răng có 1 hoặc 2 chấm nổi.

Ở phần tang trống trang trí 2 băng hoa văn răng cưa ngược chiều nhau. Lưng trống chia làm hai phần: phần trên là 8 khung hình chữ nhật bố trí theo chiều dọc của thân trống, trong mỗi khung trang trí những đường gạch chéo song song với nhau như hình sống lá; phần dưới là hai băng hoa văn răng cưa ngược chiều nhau.

Chân trống không trang trí hoa văn.

4. Trống Làng Vạc IV

Trống đồng Làng Vạc IV

Trống Làng Vạc IV có đường kính mặt trống 55,0cm, đường kính chân trống 59,5cm; cao 48,5cm, trọng lượng 33,4kg.

Trống thuộc dòng trống cao lưng thẳng, có tang phình, thân hình trụ tròn, chân choãi cao. Trống có 2 đôi quai kép, bố trí cách đều nhau ở hai bên thân. Mặt quai trang trí hoa văn thừng bện kết hợp với các đường chỉ nổi nằm ngang. Pa tin màu xanh rỉ đồng.

Chính giữa mặt trống là hình ngôi sao 12 cánh, giữa các cánh là hoa văn chữ V lồng kết hợp với vòng tròn đồng tâm chấm giữa - một dạng của lông công cách điệu. Tính từ trong ra ngoài, bao quanh ngôi sao trung tâm có 9 vành hoa văn: vành 1, 5 là hoa văn chấm nổi. Vành 2, 4 và 8 là những vòng tròn tiếp tuyến có chấm giữa. Vành 3 là hồi văn chữ S cách điệu. Vành 7, 9 là những đường vạch ngắn song song. Vành 6 là vòng hoa văn quan trọng nhất, có hình bốn con chim bay ngược chiều kim đồng hồ. Chim có mào cổ dài, mỏ hình chữ V. Mắt hình tròn có chấm giữa, thân và đuôi chim hợp lại thành một hình gần giống tam giác, bên trong có những đường vạch ngắn. Cánh chim xòe ngang, đầu cánh hơi cụp. Cánh chim được trang trí những đường vạch ngắn song song.

Tang và lưng trống không có hoa văn tả thực mà chỉ có những hoa văn hình học đơn giản. Trên tang trống có 3 băng hoa văn, gồm 1 băng vòng tròn tiếp tuyến chấm giữa nằm kẹp giữa hai băng vạch ngắn song song. Lưng trống chia thành các ô hình chữ nhật dọc, ngăn cách nhau bởi những dải hoa văn vạch chéo song song. Phía dưới các ô dọc này là 3 băng hoa văn theo băng ngang, tương tự như trên tang trống, gồm hai băng vạch ngắn song song, ở giữa là một băng vòng tròn tiếp tuyến.

Chân trống không trang trí hoa văn.

5. Trống minh khí

Trống Minh khí

Trống minh khí có đường kính mặt trống 6,5cm, đường kính chân trống 7,7cm; cao 5,0cm, trọng lượng 0,2kg.

Trống có hình dáng tương tự trống Làng Vạc I, II, III, thuộc dạng trống thấp lưng choãi. Trống có tang phình, thân hình nón cụt, loe dần xuống dưới, chân trống thấp. Trống có 2 đôi quai kép ở hai bên thân. Chính giữa mặt trống cũng gắn một quai tương tự để làm móc treo. Tuy nhiên, trong khi quai ở thân được đúc liền, thì quai trên mặt trống được gắn vào sau khi đúc.

Trống có hoa văn trang trí hài hòa, sắc nét. Mặt trống vẫn thể hiện ngôi sao 12 cánh, xen giữa các cánh là các đường vạch chéo song song. Bao quanh ngôi sao là một vành vạch ngắn song song.

Tang trống có một băng vạch ngắn song song nằm giữa hai đường chỉ chìm.

Lưng trống chia thành 6 ô hình chữ nhật theo chiều dọc, trong đó 4 ô có hình thú đuôi dài (cáo), 2 ô có hình chó, nối đuôi nhau theo hướng ngược chiều kim đồng hồ. Giữa các ô được ngăn cách với nhau bởi một khung hẹp trang trí hoa văn hình xương cá. Bên dưới các ô hoa văn chủ đạo này là một băng vạch chéo song song.

Chân trống không trang trí hoa văn.

Về mặt kỹ thuật chế tác, có thể thấy 5 chiếc trống Làng Vạc được đúc bằng hai phương pháp khác nhau là phương pháp ghép khuôn nhiều mang và phương pháp sáp chảy. Tuy cùng được đúc bằng phương pháp ghép khuôn nhiều mang, nhưng kỹ thuật tạo hoa văn trên từng trống lại có sự khác biệt khá rõ nét. Quan sát kỹ các hoa văn trang trí trên các trống Làng Vạc, có thể thấy tất cả hoa văn hình học đều được đúc nổi, còn các hoa văn tả thực như hình người, hình thuyền, hình chim, hình bò… lại được thể hiện chìm nổi khác nhau trên từng trống.

Cả 5 chiếc trống đồng Làng Vạc đều là hiện vật gốc, được phát hiện qua khai quật tại di tích Làng Vạc, với bối cảnh khảo cổ học rõ ràng. Những chiếc trống này đã được nhiều chuyên gia về văn hóa Đông Sơn nghiên cứu, đánh giá, kiểm tra niên đại và đều thống nhất cho rằng đây là những chiếc trống Đông Sơn tiêu biểu. Các phân tích về thành phần hợp kim cũng hoàn toàn chỉnh hợp với thành phần hợp kim của các hiện vật thuộc văn hóa Đông Sơn đã phát hiện ở Việt Nam. Năm chiếc trống đồng Làng Vạc còn tương đối nguyên vẹn, với hình dáng cân đối, hài hòa, hoa văn trang trí phong phú, sắc nét, cho đến nay chưa có tổ chức hay cá nhân nào ở Việt Nam lưu giữ hay sở hữu hiện vật tương tự. Do đó, sưu tập trống đồng Làng Vạc là hiện vật độc bản.

Không chỉ đặc biệt về bối cảnh phát hiện, tính độc đáo của sưu tập trống đồng Làng Vạc còn thể hiện ở sự phong phú về loại hình của nó. Trong sưu tập trống đồng Làng Vạc, có sự hiện diện của cả hai dòng trống Đông Sơn cơ bản, đó là trống thấp lưng choãi và trống cao lưng thẳng, gồm 4 trống lớn và 1 trống minh khí. Điều đáng chú ý là, nếu xét trên tổng thể, dòng trống cao lưng thẳng là dòng trống phổ biến của văn hóa Đông Sơn (tỉ lệ khoảng 80%), thì ở Làng Vạc, loại trống chủ yếu lại là trống thấp lưng choãi, và điều này góp phần tạo nên những đặc trưng riêng biệt của di tích Làng Vạc.

Trong 4 chiếc trống lớn của sưu tập Làng Vạc, trống Làng Vạc I và Làng Vạc II được các nhà nghiên cứu xếp vào nhóm A, còn trống Làng Vạc III và Làng Vạc IV được xếp vào nhóm B. Đây là 2 nhóm trống được cho là có niên đại sớm và được trang trí đẹp nhất trong các nhóm trống Đông Sơn, khi các hoa văn tả thực chưa bị cách điệu hóa. Đại diện tiêu biểu của sưu tập trống Làng Vạc là trống Làng Vạc I, với các hoa văn trang trí phong phú, sắc nét. Về mặt hình dáng, kích thước và hoa văn trang trí, trống Làng Vạc I có thể so sánh với một số trống đẹp nhất của dòng trống thấp lưng choãi, ví dụ như trống Quảng Chính - bảo vật quốc gia năm 2020. Ở cả trống Làng Vạc I và trống Quảng Chính đều có 4 hình chim trên mặt, nhưng điều khác biệt là hình chim trên trống Quảng Chính bay thuận chiều kim đồng hồ, còn trên trống Làng Vạc I là bay ngược chiều kim đồng hồ. Trên tang trống Quảng Chính và Làng Vạc I đều có hình thuyền, nhưng ở trống Quảng Chính là đúc chìm, còn ở Làng Vạc I là đúc nổi. Một khác biệt nữa đó là trong các ô dọc ở lưng trống Quảng Chính có hình chim đứng, thì ở trống Làng Vạc là 8 hình bò. Đây cũng là một điểm độc đáo trong trang trí của trống Làng Vạc. Trong số khoảng hơn 20 trống dáng thấp lưng choãi phát hiện ở Việt Nam, cho đến nay mới chỉ có khoảng 7 trống là có trang trí hình bò (như Đồi Ro, Đồng Cẩu, Động Xá…), trong đó hầu như chưa từng gặp trống nào có cách bố trí 1 cặp bò đực xen kẽ với 1 cặp bò cái như ở trống Làng Vạc I.

Chiếc trống minh khí của sưu tập trống Làng Vạc cũng là một trong những chiếc trống minh khí đẹp nhất của văn hóa Đông Sơn. Trong các trống minh khí đã phát hiện ở Việt Nam, nếu như hầu hết trống đều có trang trí ngôi sao nhiều cánh ở trên mặt, thì ở phần lưng trống thường không có hoa văn hoặc trang trí hoa văn hình học đơn giản. Trong khi đó, chiếc trống minh khí của sưu tập Làng Vạc lại được trang trí cả hình thú đuôi dài và hình chó săn ở trên lưng trống. Có thể nói, đây là chiếc trống minh khí duy nhất hiện biết được trang trí đặc biệt như vậy.

Trong một bối cảnh rộng hơn, sưu tập trống đồng Làng Vạc có thể so sánh với nhóm trống thuộc loại hình Thạch Trại Sơn của văn hóa Điền ở Vân Nam. Những chiếc trống Thạch Trại Sơn cũng có dáng thấp lưng choãi, với hoa văn trang trí hình thuyền, hình chim, hình bò… có nhiều nét tương đồng với Làng Vạc. Tuy nhiên, khi đi sâu vào các chi tiết hoa văn hay các hoạt cảnh trang trí, có thể nhận ra sự khác biệt giữa trống Thạch Trại Sơn và trống Làng Vạc. Như vậy, có thể nói rằng, trong hệ thống văn hóa Đông Sơn ở Việt Nam nói riêng và trên bình diện khu vực nói chung, sưu tập trống đồng Làng Vạc thực sự là những hiện vật có hình thức độc đáo, hiếm lạ chưa từng gặp… 

                                                                                   (còn nữa)

Kỳ 2: Giá trị lịch sử và văn hóa của bộ sưu tập trống đồng Làng Vạc