...

II. Giá trị lịch sử và văn hóa của bộ sưu tập trống đồng Làng Vạc

Sưu tập trống đồng Làng Vạc còn có giá trị đặc biệt về lịch sử và văn hóa, và những giá trị này có mối quan hệ hữu cơ không thể tách rời với vị thế của địa điểm Làng Vạc nói riêng và với văn hóa Đông Sơn nói chung.

Là một nền văn hóa phát triển trên cơ sở hội nhập và thống nhất của các văn hóa giai đoạn Tiền Đông Sơn trước đó, văn hóa Đông Sơn đã phát triển tới đỉnh cao nhất của thời đại Kim khí. Có thể nói, kỹ thuật luyện kim và đúc đồng của văn hoá Đông Sơn đã đạt tới một trình độ điêu luyện đáng kinh ngạc, với sự thuần thục cả hai phương pháp đúc cơ bản là ghép khuôn nhiều mang (pieced-mould method) và sáp chảy (lost-wax method). Sưu tập trống đồng Làng Vạc, với sự phong phú về loại hình và chức năng, là bằng chứng phản ánh rõ nét trình độ đúc đồng bằng phương pháp ghép khuôn nhiều mang và phương pháp sáp chảy của cư dân Đông Sơn. Với hình dáng cân đối, hoa văn trang trí hài hoà, đẹp mắt, sưu tập trống đồng Làng Vạc chính là một bằng chứng rất sinh động và tiêu biểu cho sự phát triển đỉnh cao của kỹ nghệ đúc đồng của cư dân Việt cổ.

Không chỉ là bằng chứng đỉnh cao về kỹ thuật và nghệ thuật của văn hóa Đông Sơn, sưu tập trống đồng Làng Vạc còn góp phần khẳng định vị thế của địa điểm Làng Vạc trong hệ thống văn hóa Đông Sơn ở Việt Nam. Địa điểm khảo cổ Làng Vạc, với các đặc trưng về di tích, di vật, niên đại và các mối quan hệ văn hóa, được các nhà khảo cổ coi là một di tích đặc biệt quan trọng của văn hóa Đông Sơn, và coi đó là đại diện của một loại hình địa phương riêng biệt - loại hình Làng Vạc. Trong tổng thể di tích, di vật phong phú đó, cùng với các hiện vật như dao găm có cán gắn tượng, vòng tay gắn nhạc hay các loại tượng tròn khác…, sưu tập trống đồng nổi lên như những hiện vật quan trọng nhất, góp phần tạo nên đặc trưng riêng biệt của Làng Vạc. Bên cạnh đó, sự hiện diện của trống đồng - biểu tượng của quyền lực và nghi lễ - trong các mộ táng Làng Vạc, cũng góp phần cho thấy Làng Vạc là một trung tâm quyền lực - nghi lễ cấp vùng và liên vùng, chứ không chỉ là một khu cư trú và mộ táng đơn thuần.

Sưu tập trống đồng Làng Vạc còn là một nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu về đời sống vật chất và tinh thần của người Việt cổ thời văn hóa Đông Sơn.

Trước hết, trong bối cảnh phần lớn trống Đông Sơn đều được phát hiện một cách ngẫu nhiên, rời rạc, hoàn toàn thiếu vắng bối cảnh địa tầng, thì việc tìm thấy một nhóm trống Đông Sơn trong mộ táng Làng Vạc với bối cảnh khảo cổ rõ ràng, mang lại những giá trị đặc biệt quan trọng. Việc trống đồng Làng Vạc được tìm thấy trong khu mộ táng, đi kèm với các di vật chỉ thị niên đại đặc trưng của văn hóa Đông Sơn (công cụ, vũ khí, trang sức, đồ gốm…), giúp xác định chắc chắn niên đại thế kỷ 3 - 1 tr. Công nguyên của nhóm trống này. Với mốc định tuổi tin cậy như vậy, sưu tập trống Làng Vạc trở thành cơ sở chuẩn (chronological marker) cho việc xác lập chuỗi phát triển của hệ thống trống Đông Sơn ở Việt Nam, vốn trước đó chỉ dựa trên các đặc điểm về loại hình và phong cách trang trí.

Không chỉ có giá trị trong việc tham chiếu niên đại trống Đông Sơn, sưu tập trống đồng Làng Vạc còn có giá trị kỹ thuật - khoa học thông qua thành phần hợp kim của nó. Kết quả phân tích thành phần hợp kim của 5 chiếc trống đồng Làng Vạc cho thấy sự khác biệt đáng kể trong tỷ lệ các nguyên tố đồng (Cu), thiếc (Sn) và chì (Pb). Các trống Làng Vạc I, IV và trống minh khí có hàm lượng chì tương đối cao (8-15%), trong khi trống Làng Vạc II và III hầu như không chứa chì (0,04-0,06%) nhưng có dấu hiệu vi lượng asen cao hơn. Sự khác biệt rõ ràng này phản ánh việc sử dụng các nguồn kim loại hoặc nguyên liệu luyện không đồng nhất, có thể xuất phát từ những mỏ hoặc nguồn cung khác nhau trong vùng hoặc xa hơn. Từ kết quả đó, có thể nhận định rằng nghề luyện kim ở Làng Vạc không chỉ dựa vào một nguồn quặng duy nhất, mà có khả năng tiếp nhận, trao đổi và xử lý các loại nguyên liệu khác nhau, thể hiện tính mở và năng lực thích ứng kỹ thuật cao của cộng đồng cư dân Đông Sơn ở vùng sông Cả. Đây chính là giá trị khoa học đặc biệt của sưu tập trống đồng Làng Vạc: không chỉ phản ánh trình độ đúc đồng tinh xảo, mà còn cung cấp chứng cứ vật chất cho thấy sự tồn tại của mạng lưới giao lưu - phân phối nguyên liệu kim loại trong không gian văn hóa Đông Sơn thế kỷ 3 - 1 tr. Công nguyên.

 Sưu tập trống đồng Làng Vạc còn cho chúng ta một cái nhìn sinh động về phong tục mai táng của người xưa. Nghiên cứu sưu tập trống Làng Vạc, có thể thấy hầu hết trống bị đập méo, chọc thủng mặt hoặc tang trước khi được chôn trong mộ táng. Những dấu vết đó cho thấy đây không phải hư hại ngẫu nhiên, mà là hành vi nghi lễ có chủ đích, phản ánh tập tục “giết chết hiện vật” (ritual killing of objects) - một hiện tượng phổ biến trong phong tục mai táng của cư dân Đông Sơn. Trong quan niệm người Việt cổ, các vật thiêng như trống đồng, vũ khí, đồ trang sức… đều mang linh hồn và quyền lực gắn với chủ nhân. Khi người thủ lĩnh qua đời, những vật này được “làm chết” theo - bằng cách chọc thủng, đập méo - để giải phóng linh hồn vật thể, cùng chủ nhân sang thế giới bên kia. Hiện tượng này thể hiện quan niệm về sự sống - cái chết - tái sinh và mối quan hệ linh thiêng giữa con người và vật dụng nghi lễ. Trống đồng Làng Vạc vì thế không chỉ là sản phẩm kỹ thuật và nghệ thuật, mà còn là chứng tích sinh động về đời sống tâm linh phong phú của cư dân Việt cổ.

Một đặc điểm đáng chú ý nữa của sưu tập trống Làng Vạc, đó là việc hình trang trí hình bò đực và bò cái xen kẽ nhau, bố trí theo dải vòng quanh lưng trống. Đây không chỉ là mô tả sinh hoạt tự nhiên, mà mang nội dung biểu trưng rõ rệt về tín ngưỡng phồn thực của cư dân Đông Sơn. Trong thế giới biểu tượng của người Việt cổ, bò là loài vật gắn với nông nghiệp, sức kéo và sự sung túc, đồng thời là hình ảnh của sức mạnh sinh sản. Việc thể hiện bò đực và bò cái xen kẽ, nối đuôi nhau không đơn thuần là mô típ trang trí, mà là biểu tượng của sự giao hòa âm - dương, kết hợp sinh thành, tương ứng với quan niệm vũ trụ cân bằng và chu kỳ tái sinh của sự sống. Sự xuất hiện của mô típ này trong cùng bố cục với mặt trời, chim bay và thuyền càng làm rõ ý nghĩa biểu tượng tổng hợp của trống: mặt trời - ánh sáng, chim - linh hồn, bò - sức sống sinh sản, thuyền - hành trình chu kỳ. Đó là bức tranh vũ trụ quan phồn thực - nơi sự sống được tái tạo liên tục thông qua sự kết hợp của các yếu tố tự nhiên và thần linh. Như vậy, hình tượng bò đực - bò cái trên trống Làng Vạc không chỉ phản ánh môi trường kinh tế - nông nghiệp của cư dân Đông Sơn, mà còn là biểu hiện điển hình của tín ngưỡng phồn thực, một thành tố quan trọng trong hệ thống tư duy nông nghiệp của người Việt cổ.

Sưu tập trống đồng Làng Vạc còn là tư liệu quan trọng để nghiên cứu về sự giao thoa văn hóa hay các mối quan hệ văn trong nội tại văn hóa Đông Sơn, cũng như giữa văn hóa Đông Sơn với vùng Nam Trung Hoa.

Trước hết, sưu tập trống đồng Làng Vạc thể hiện sự giao thoa văn hóa ngay trong nội bộ văn hóa Đông Sơn. Sự hiện diện đồng thời của trống thấp lưng choãi và trống cao lưng thẳng phản ánh mối liên kết giữa hai tiểu vùng văn hóa - miền núi trung du và đồng bằng thấp trũng - vốn cùng nằm trong không gian văn hóa Đông Sơn. Từ lâu, các nhà nghiên cứu trống Đông Sơn đã cho rằng, kiểu trống thấp choãi mang đặc trưng của các cộng đồng Đông Sơn miền núi hoặc bán sơn địa, trong khi trống cao lưng thẳng thể hiện truyền thống kỹ thuật của cư dân Đông Sơn vùng đồng bằng. Việc hai dạng hình thái cùng xuất hiện trong một khu mộ táng cho thấy Làng Vạc là điểm hội tụ và dung hợp giữa hai khu vực văn hóa Đông Sơn khác biệt, minh chứng cho tính đa dạng nội tại và khả năng liên kết vùng mạnh mẽ của văn hóa Đông Sơn.

Ở cấp độ rộng hơn, sưu tập trống đồng Làng Vạc phản ánh mối giao lưu văn hóa và kinh tế giữa văn hóa Đông Sơn ở Việt Nam và văn hóa Điền ở Vân Nam. Một số yếu tố hình thái và nghệ thuật của trống Làng Vạc - như thân thấp loe, bố cục dải hình học, mô típ động vật - có sự tương đồng với trống Điền, cho thấy quá trình tiếp xúc kỹ thuật và biểu tượng giữa hai khu vực. Tuy nhiên, các trống Làng Vạc vẫn giữ phong cách Đông Sơn rõ nét, với bố cục cân xứng, tiết tấu chặt chẽ và hoa văn sinh động, trong khi các trống Điền dù chịu ảnh hưởng từ Đông Sơn vẫn giữ đặc trưng bản địa Điền, thiên về hình tượng totem và phong cách tạo hình đa tầng.

Điều đó cho thấy mối quan hệ Đông Sơn - Điền là giao lưu hai chiều, bình đẳng và chọn lọc, phản ánh sự tương tác mở trong không gian Đông Nam Á cổ đại, nơi kỹ nghệ đồng thau, biểu tượng nghi lễ và quan niệm vũ trụ được trao đổi và tiếp biến linh hoạt. Sưu tập trống đồng Làng Vạc vì thế không chỉ mang giá trị nghệ thuật và kỹ thuật, mà còn là chứng cứ điển hình cho mối giao thoa văn hóa khu vực giữa lưu vực sông Cả và cao nguyên Vân Nam, góp phần nhận diện vị trí quan trọng của Làng Vạc trong mạng lưới văn hóa Đông Sơn (Bắc Việt Nam) - văn hóa Điền (Nam Trung Quốc).

Việc hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia khẳng định giá trị đặc biệt quý hiếm, độc bản về giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được Nhà nước tôn vinh và bảo vệ nghiêm ngặt. Điều này không chỉ nâng cao vị thế, giá trị kinh tế, giá trị văn hóa mà còn phản ánh sự ghi nhận tư duy sáng tạo của cha ông, khơi dậy niềm tự hào dân tộc, lan tỏa giá trị văn hóa và trách nhiệm bảo tồn di sản cho thế hệ hôm nay và mai sau./.