Tạp chí Văn hóa Nghệ An

Đinh Văn Di - Ông là ai?

Đinh Văn Di (1906 - 1945) quê ở xã Kim Khê, nay là xã Nghi Long, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Xuất thân trong một dòng họ có truyền thống cương trực và nhiệt thành yêu nước.

Đi theo con đường của Nguyễn Ái Quốc đã vạch ra, qua thử thách hoạt động chống ách thống trị của thực dân Pháp và phong kiến tay sai, ông được các cấp bộ Đảng trao cho các trọng trách như Bí thư Tỉnh uỷ Nghệ An, Bí thư Liên Tỉnh uỷ Thanh- Nghệ -Tĩnh, Uỷ viên Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Đông Dương. Trước âm mưu thâm độc của địch, một vài người cùng hoạt động với Đinh Văn Di, hoài nghi và cho rằng ông đã phản bội Đảng. Đó không chỉ là nỗi đau của gia đình ông mà còn là nỗi đau của các đồng chí và quần chúng cách mạng hiểu ông và cùng ông chiến đấu dưới ngọn cờ của Đảng cộng sản Việt Nam. Chính Nguyễn Đức Dương, người được Đinh Văn Di chỉ định ra làm Bí thư Tỉnh uỷ Thanh Hoá, nguyên Bí thư Tỉnh uỷ Nghệ An (1939) và là Uỷ viên Xứ uỷ Lâm thời Trung Kỳ (1940) đã thừa nhận: “cho đến nay một số sự việc liên quan đến hoạt động của Đinh Văn Dy vẫn chưa được sáng tỏ. Trong cán bộ, đảng viên còn có những ý kiến khác nhau, có khi trái ngược nhau” (Hồi Ký của Nguyễn Đức Dương, bản đánh máy, viết năm 1990, tr mở đầu).

Trong bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu tóm tắt cuộc đời hoạt động của Đinh Văn Di cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Còn nỗi oan khúc của ông, nếu được phép, chúng tôi xin trình bày trong những số tới.

Tiếp nối chí cứu nước của Bác ruột là Đinh Văn Chất và các anh chị em trong chi họ tham gia nghĩa quân Cần Vương, trong những năm 1926-1927 Đinh Văn Di tham gia Hưng Nam hội và trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Đại tổ Tân Việt huyện Nghi Lộc, đồng thời cũng là cán bộ lãnh đạo Tỉnh bộ Tân Việt Nghệ An. Ông bị Toà án Nam Triều kết án 3 năm án treo, nhưng vẫn quyết tâm tham gia hoạt động cách mạng. Đầu năm 1930, Đông Dương cộng sản liên đoàn được kết nạp vào Đảng cộng sản Việt Nam, ông trở thành cán bộ Huyện uỷ Lâm thời Nghi Lộc.

Tháng 8-1930, sau cuộc biểu tình ở Chợ Sơn (Nghi Lộc), Đinh Văn Di và một số cán bộ lãnh đạo huyện và xã bị bắt. Ông bị kết án 3 năm tù và đày lên đồn Thanh Quả (Thanh Chương, Nghệ An).

Năm 1933, ra tù, để che mắt địch, Đinh Văn Di tiếp tục sử dụng cái vỏ bọc của một người thợ cắt tóc, liên lạc với các đồng chí đã tham gia phong trào 1930-1931, xây dựng lại cơ sở Đảng, thành lập Huyện uỷ lâm thời mới Nghi Lộc do ông phụ trách, mở rộng việc chắp nối liên lạc, xây dựng cơ sở Đảng tại thành phố Vinh và các địa phương khác ở Nghệ An.

Từ năm 1933 đến đầu năm 1936, Đinh Văn Di cùng với những người lãnh đạo nhóm Vừng Hồng bắt liên lạc với Đông Dương viên trợ bộ ở Thái Lan và Ban chỉ huy hải ngoại của Đảng cộng sản Đông Dương ở Trung Quốc, thống nhất hai bộ phận cộng sản; ông tham gia tái lập Tỉnh uỷ lâm thời Nghệ An do Võ Nguyên Hiến làm Bí thư. Cuối năm 1936, Ban lãnh đạo Tỉnh uỷ Nghệ An bị địch bắt, các đồng chí trong tù viết thư động viên Đinh Văn Di triệu tập hội nghị thành lập Tỉnh uỷ lâm thời mới.

Ngày 13-9-1936, Tỉnh uỷ lâm thời Nghệ An và Huyện uỷ Nghi Lộc đã họp tại làng Đông Chữ (Nghi Lộc) cử ra Ban chấp hành thống nhất của Đảng bộ Nghệ An gồm Lê Đình Vỹ, Đặng Thọ Trị, Nguyễn Thị Xân, Nguyuễn Đức Dương, vv do Đinh Văn Di làm Bí thư. Sau khi Ban chấp hành Trung ương cử người về bắt liên lạc với Đảng bộ Nghệ An, Tỉnh uỷ họp mở rộng cử Đinh Văn Di với tư cách là Bí thư Tỉnh uỷ vào Sài Gòn trực tiếp gặp Trung ương.

Cuối tháng 3-1937, sau khi Đinh Văn Di đi dự Hội nghị Ban chấp hành Trung ương (3-1937) về, Tỉnh uỷ Nghệ An triệu tập đại hội tại làng Đông Chữ (Nghi Lộc). Các đại biểu gồm có: Vỹ, Dương, Xân (Nghi Lộc); Mai, Hiến, Nhung (Quỳnh Lưu); Nhuận, Giá (Diễn Châu); Hiên (Yên Thành), Tường (Nam Đàn), vv do Đinh Văn Di chủ trì. Đinh Văn Di truyền đạt, phổ biến và điều hành Đại hội thảo luận một số vấn đề của Nghị quyết Trung ương. Đại hội đã bầu ra Ban chấp hành Tỉnh uỷ mới gồm Vỹ, Dương, Xân, Hợp, Mai, Tường và Di (Bí thư). Tháng 7-1937, trước cuộc bãi công tự phát và mang khuynh tả của công nhân Nhà máy Trường Thi (giới chủ mượn cớ cao trào dân chủ, không những không chịu nhượng bộ mà còn dựa vào chính quyền thực dân để đàn áp công nhân), Đinh Văn Di đã triệu tập Hội nghị Tỉnh uỷ Nghệ An bàn kế hoạch vận động ủng hộ cuộc bãi công.

Khoảng tháng 10 năm 1937, Tỉnh uỷ Nghệ An triệu tập hội nghị mở rộng để nghe Đinh Văn Di báo cáo nội dung Hội nghị Ban chấp hành Trung ương (8-1937) về tiếp tục đấu tranh chống phát xít, chống chiến tranh, chống phản động thuộc địa và tay sai, đòi tự do, dân chủ và cải thiện đời sống, đổi mới các hình thức đấu tranh cho phù hợp với tình hình mới..

Tháng 11-1937, nhân kỷ niệm 10 năm Công xã Quảng Châu, Tỉnh uỷ Nghệ An và Huyện uỷ Nghi Lộc phối hợp tổ chức cuộc mít tinh ở sân bay Yên Đại để vận động ủng hộ Trung Hoa kháng Nhật, Đinh Văn Di là diễn giả chính trong cuộc mít tinh này.

Cũng năm đó. do chưa có điều kiện thành lập Xứ uỷ Trung Kỳ, Trung ương chủ trương thành lập hai Liên Tỉnh uỷ: Liên Tỉnh uỷ Thanh-Nghệ-Tĩnh và Liên Tỉnh uỷ miền Nam Trung Kỳ. Tháng 9-1937, nhận trách nhiệm trước Trung ương, Đinh Văn Di ra Hà Nội và được Hoàng Quốc Việt giới thiệu với Xứ uỷ Bắc Kỳ. Cuộc họp triển khai kế hoạch xây dựng tổ chức Đảng với Xứ uỷ Bắc Kỳ gồm có Lương Khánh Thiện, Tô Hiệu, Trần Quý Kiên, Trần Cung, Nguyễn Văn Minh, Nguyễn Công Hoà, Đặng Việt Châu và Hoàng Vĩnh Tuy. Tháng 12-1937, qua giới thiệu của một đồng chí phụ trách báo công khai ở Hà Nội, Đinh Văn Di đã liên lạc được với các cơ sở Đảng ở Thanh Hoá. Nhờ đó việc xúc tiến thành lập Liên Tỉnh uỷ nhanh chóng được hoàn tất.

Tháng 3-1938, Đinh Văn Di đi dự Hội nghị Ban chấp hành Trung ương ở Sài Gòn-Gia Định. Sau cuộc họp, ông đã thông báo cho Tỉnh uỷ Nghệ An về sự thay đổi nhân sự trong ban lãnh đạo Trung ương (Trung ương đã bầu Nguyễn Văn Cừ thay Hà Huy Tập làm Tổng Bí thư, quyết định thành lập Xứ uỷ Trung Kỳ do Lê Duẩn (bí danh là B) làm Bí thư, giao cho Đinh Văn Di tổ chức và sáp nhập Liên Tỉnh uỷ Thanh- Nghệ-Tĩnh vào Đảng bộ Trung Kỳ.

Tháng 4-1938, Đại hội đại biểu Đảng bộ Nghệ An bầu Nguyễn Đức Dương làm Bí thư Tỉnh uỷ. Từ đó, theo sự phân công của Trung ương, Đinh Văn Di làm việc ở cơ quan lãnh đạo cấp trên.

Khoảng tháng 5-1938, Đinh Văn Di triệu tập đại biểu đảng bộ 3 tỉnh: Bùi Đạt (Thanh Hoá), Phan Hữu Thờm (Nghệ An), Trần Giáp (Hà Tĩnh), hop hội nghị thành lập Ban chấp uỷ Liên tỉnh do ông làm Bí thư. Là một cán bộ cấp trên trực tiếp chỉ đạo Đảng bộ Nghệ An, nhà lại ở gần cơ quan Tỉnh uỷ, nên ông thường xuyên tham gia các hội nghị của Tỉnh uỷ Nghệ An.

Theo lời kể của Nguyễn Đức Dương; “Tỉnh uỷ Nghê An lúc này rất thiếu cán bộ có năng lực và có điều kiện hoạt động. Nhiều việc không biết phân công cho ai. Đồng chí Kiểm Phâng lúc đó là Bí thư Huyện uỷ Nghi Lộc, đồng thời lại phải làm cán bộ liên lạc của Tỉnh uỷ, hàng tuần mang tài liệu lên chợ Vinh giao về cho các huyện. Tôi là Bí thư Tỉnh uỷ, đang bị địch truy nã, sống bất hợp pháp, đi lại gặp nhiều khó khăn. Một số việc thuộc trách nhiệm Tỉnh uỷ, nhưng cũng vẫn do Di đảm nhiệm” (Hồi ký của Nguyễn Đức Dương, lưu tại Viện Lịch sử Đảng, tr 8). Trong các công tác tổ chức in ấn tài liệu, tuyên truyền vận động quần chúng, giúp đỡ gia đình các đồng chí khó khăn, ông Di đều rất tích cực.

Ông góp nhiều công sức cho các tờ báo của Tỉnh uỷ, viết nhiều bài thơ văn cho báo Gánh hàng xuân, hỗ trợ tích cực cho Nhà xuất bản Tập sách tiến bộ do Siêu Hải (Nguyễn Nhật Tân) phụ trách; góp ý kiến, sửa chữa các bản thảo- trong số đó có cuốn Hoạ chiến tranh và vấn đề phòng thủ Đông Dương. Ông còn lựa chọn và cử nhiều đảng viên đi dự các lớp bồi dưỡng cán bộ của Xứ uỷ, điều hành bố trí cán bộ cho các Tỉnh uỷ, giải quyết những bất đồng nội bộ trong lãnh đạo ở một số tỉnh do mình phụ trách.

Qua những tư liệu trên, cho thấy những đóng góp to lớn của Đinh Văn Di trong việc xây dựng cơ sở và không ngừng củng cố hệ thống tổ chức Đảng trong gần 15 năm kể từ khi ông giữ những trọng trách lớn trong Tân Việt cách mạng đảng. Đối với Nghệ An, cái nôi tạo nguồn cán bộ cho phong trào, luôn bị chính quyền thực dân giám sát chặt chẽ khủng bố lên tục. Trong hai cao trào cách mạng 1930-1931 và 1936-1939 đều là những năm tháng bão táp, thực dân Pháp và phong kiến Nam triều đầy mưu ma chước quỉ, thường xuyên tìm cách ngăn chặn, vây ráp, đánh phá ác liệt vào hệ thống tổ chức của Đảng cộng sản Việt Nam. Sinh thời Đinh Văn Di nhiều lần đã nói với các đồng chí của mình: vì sinh mệnh và sự phát triển của Đảng, ông phải tương kế tựu kế để gây dựng tổ chức, giữ vững niềm tin của nhân dân về Đảng quang vinh.

Khi chiến tranh thế giới lần thứ II bùng nổ, Đảng chuyển hướng chỉ đạo chiến lược nêu cao ngọn cờ giải phóng dân tộc, chuẩn bị đấu tranh giành chính quyền, kẻ địch lập tức bám sát Đinh Văn Di. Lúc bấy giờ Lê Duẩn có ý định chuyển Đinh Văn Di đi một nơi khác nhằm giúp ông thoát khỏi nanh vuốt của kẻ thù; nhưng việc đó đã không làm kịp. Riêng Đinh Văn Di, để ngăn ngừa sự phá hoại của Mật thám Pháp, ông đã khôn khéo báo cáo với tổ chức thông qua tin nhắn “Tôi bị kiết lỵ nặng không hoạt động được”, “Tôi chỉ có thể giúp Đảng về tài chính”. Rất tiếc là người nhận tín hiệu không hiểu được, không giải mã được mà lại cho rằng ông từ bỏ công việc của Đảng. Tuy vậy, ông vẫn âm thầm hoạt động, tuyên truyền vận động nhân dân, tích cực sản xuất và luôn nhắc nhở gia đình mình giúp đỡ các gia đình có hoàn cảnh khó khăn, các gia đình có chồng con là đảng viên cộng sản. Khi tình thế thuận lợi, đặc biệt là sau ngày Nhật đảo chính Pháp (3-1945), ông đề nghị với tổ chức cho ông tiếp tục hoạt động, nhưng những người hoài nghi ông đã từ chối; khiến ông rơi vào tình trạng khó xử. Song ông vẫn hy vọng mọi trở ngại sẽ qua đi, ông sẽ được trở lại với Đảng để tiếp tục hiến dâng tất cả tình yêu đất nước, tình yêu đồng bào cho sự nghiệp cao cả của Đảng. Số phận của ông đã không như vậy.

Ngày 2-9-1945, giữa ngày cả dân tộc reo hò vui mừng độc lập, mừng sự khai sinh của Nền Dân chủ Cộng hoà Việt Nam, trái tim ông ngừng đập. Sự ra đi của ông-một người chiến thắng trước mọi sự lừa gạt của Mật thám Pháp-sự ra đi của ông còn mang theo cả niềm tin của một người cộng sản trung kiên khi ông dặn dò gia đình: “Dù phong ba bão táp, mình (vợ) và các con hãy vững lòng tin và đi theo Đảng”. Từ đó đến nay, đã 64 năm, con cháu ông vẫn thực hiện tốt lời di huấn đó, có nhiều người là đảng viên Đảng cộng sản Việt Nam. Mong muốn lớn của mọi người-trong số đó có cả con cháu và gia tộc ông-là trên cơ sở những tư liệu mới, ý kiến đóng góp trung thực của một số người đã từng tham gia phong trào cùng Đinh Văn Di, “vụ án” Đinh Văn Di sẽ được làm sáng tỏ./.

                                                                      Tài liệu tham khảo
1. Hồi ký của Nguyễn Đức Dương- nguyên Bí thư tỉnh uỷ Nghệ An.
2. Lịch sử Đảng bộ Nghệ An, Tập I. Nxb CTQG, 1998.
3. Gia phả Tộc Đinh Văn do ông Đinh Văn Niêm cung cấp.
4. Thư từ, tài liệu đáng máy, viết tay về các cuộc đối thoại với các nhân chứng lịch sử  do ông Đinh Văn Hùng con trai cố Bí thư Liên Tỉnh uỷ Thanh- Nghệ Tĩnh Đinh Văn Di cung cấp.
5 Lịch sử truyền thống xã Nghi Long. Nhà xuất bản Nghệ An, 2005.